Trích bản ghi cuộc hội đàm giữa Dân ủy Ngoại giao Liên Xô M. M. Litvinov và Đại sứ Ba Lan tại Liên Xô W. Grzybowski

Ngày 4 tháng 4 năm 1939

Hôm nay, Grzybowski đã chủ động đến gặp tôi. Ông ta bắt đầu bằng một lời trách nhẹ rằng ông ta đang phải thực hiện chức năng như một đại sứ (toàn quyền) của chúng ta khi chuyển các yêu cầu của phía Liên Xô tới chính phủ Ba Lan. Điều này có một sự bất tiện là đôi khi ông ta có thể truyền đạt không hoàn toàn chính xác lập trường của chúng ta.

Grzybowski đã nhận được câu trả lời từ Warsaw và giờ đây có thể thông báo chính thức với tôi rằng phiên bản của Cadogan {{*}} về câu trả lời của Ba Lan là chính xác, nhưng cần được bổ sung thêm điểm chỉ rõ rằng nó đề cập đến các khối liên minh nhằm chống lại Đức. Warsaw không rõ sự thiếu sót này là do Cadogan hay do đại sứ Ba Lan gây ra, người mà hiện tại đã được gửi yêu cầu làm rõ về vấn đề này.

Quay trở lại câu hỏi mà tôi đã đặt ra cho ông ta lần trước, về việc liệu Ba Lan có đề cập trong câu trả lời gửi cho Anh rằng họ cũng từ chối tham gia vào các khối liên minh nhằm chống lại Liên Xô hay không, Grzybowski — khi đọc chỉ thị từ Warsaw — đã cho tôi xem một vài đoạn trích từ các báo Le Temps và The Times. Các bài báo này nói về việc Đức đưa ra ba yêu cầu đối với Ba Lan: 1) về Danzig, 2) về việc xây dựng đường cao tốc xuyên qua "Hành lang Ba Lan", 3) về việc Ba Lan gia nhập Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản — và các yêu cầu này đã bị Ba Lan bác bỏ.

Trước câu hỏi của tôi rằng liệu các thông tin này của báo chí có chính xác không, Grzybowski — theo thói quen của mình — đã không trả lời trực tiếp mà nói rằng các tờ báo này thường được thông tin rất tốt. Grzybowski nói thêm rằng thái độ tiêu cực của Ba Lan đối với Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản đã được các quốc gia Tây Âu và các bên tham gia hiệp ước biết rõ. Tôi hỏi liệu họ biết điều đó cũng là qua báo chí phải không, Grzybowski trả lời rằng họ biết điều đó từ chính phủ Ba Lan. Trước câu hỏi của tôi về việc câu trả lời của Ba Lan đối với các yêu cầu của Đức cụ thể là gì, Grzybowski nói rằng câu trả lời chính là cuộc động viên quân đội tại Ba Lan, và Ba Lan thậm chí đã từ chối tiến hành đàm phán về các yêu cầu này.

Tiếp theo, Grzybowski bày tỏ sự không hài lòng về cuộc tranh luận đang diễn ra trên báo chí của chúng ta nhằm chống lại chính sách cân bằng của Ba Lan. Ông ta dẫn chứng một bài báo nào đó trên tờ Izvestia và tờ Mashinostroenie, nơi được cho là có nói về "sự sai lầm và vô nghĩa trong chính sách của Ba Lan". Cuộc tranh luận này cũng xuất hiện trong số báo hôm nay của tờ Journal de Moscou. Đại sứ lo ngại rằng điều này cũng có thể kích động một cuộc tranh luận đáp trả trên báo chí Ba Lan. Một cuộc tranh luận như vậy đặc biệt không đúng lúc vào lúc này, khi Ba Lan đang ở trong tình thế khó khăn và sự chỉ trích của chúng ta có thể bị hiểu như một sự gây sức ép đối với Ba Lan, như một sự áp đặt các điều kiện đối với họ.

Chuyển sang giọng điệu bảo mật, Grzybowski nói thêm "với tư cách cá nhân": nếu Đức thực sự có ý định hành động ở phía Đông châu Âu, thì lực lượng của Liên Xô và Ba Lan sẽ là đủ để ngăn chặn sự xâm lược. Còn nếu nói về một cuộc tấn công ở phía Tây, thì mỗi quốc gia chỉ nên đảm nhận các nghĩa vụ cụ thể và chính xác.

Trả lời vị đại sứ, tôi đã nói đại ý như sau:

Chúng tôi lấy làm tiếc là cho đến nay vẫn chưa thể bổ nhiệm đại sứ tại Warsaw, nhưng việc bổ nhiệm như vậy có thể diễn ra trong thời gian tới. Ngài Beck không tiếp biện lý sự vụ (đại biện lâm thời) của chúng tôi, và nhìn chung không có gì là bất bình thường khi đôi khi chúng tôi gửi các yêu cầu của mình thông qua đại sứ Ba Lan. Những ngoại lệ đối với quy tắc chung như vậy vẫn xảy ra ở khắp mọi nơi. Tôi hiểu câu trả lời của Warsaw theo nghĩa là thông báo của Cadogan về việc Ba Lan không muốn tham gia vào bất kỳ khối liên minh nào có sự tham gia của Liên Xô chỉ cần được bổ sung thêm các từ "nhằm chống lại Đức", và việc cắt xén là do chính Cadogan hoặc do đại sứ Ba Lan thực hiện.

Vì đại sứ đã nói về cuộc tranh luận trên báo chí, tôi phải nói rằng các báo của chúng tôi không nắm được nội dung các cuộc trò chuyện của tôi với đại sứ, mà họ dựa trên các thông tin của báo chí quốc tế, nơi câu trả lời của Ba Lan gửi cho Anh được mô tả thậm chí còn gay gắt hơn phiên bản của Cadogan. Nhưng ngay cả khi đã được khôi phục lại đầy đủ, công thức của Ba Lan khó có thể tìm thấy sự thấu hiểu và tán thành trong các giới dư luận và nhà báo của chúng tôi. Đại sứ hẳn phải biết rằng cái gọi là Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản hoàn toàn không nhằm chống lại Liên Xô hay chỉ duy nhất chống lại Liên Xô, mà còn nhằm chống lại Anh, Pháp và thậm chí cả Mỹ. Điều này đã được chứng minh qua cuộc tranh cãi hiện đang diễn ra giữa các bên tham gia hiệp ước, khi mỗi bên đều muốn mũi nhọn của hiệp ước phải chĩa vào kẻ thù mà họ quan tâm nhất. Như vậy, Ba Lan từ chối tham gia không phải vào một khối liên minh chống Liên Xô, mà là vào một khối liên minh nhằm chống lại một loạt các quốc gia yêu chuộng hòa bình, điều đó tất nhiên là rất đáng hoan nghênh.

Tuy nhiên, chúng tôi biết rằng trước đây Ba Lan đã từng sẵn sàng tham gia và thậm chí đã tiến hành vận động hành lang tương ứng cho cái gọi là "Hiệp ước bộ năm" gồm Anh, Pháp, Đức, Ý và Ba Lan, dù hiểu rất rõ rằng một liên minh như vậy sẽ nhằm chống lại Liên Xô. Biết rõ tất cả những điều này, báo chí của chúng tôi không thể kiềm chế các bình luận tương ứng về câu trả lời đã biết của Ba Lan gửi cho Anh. Báo chí của chúng tôi chỉ trích chính sách đối ngoại của Anh và Pháp, vậy tại sao họ lại không thể chỉ trích cả chính sách của Ba Lan nếu họ không đồng tình với nó? Nếu báo chí Ba Lan tranh luận chống lại các nguyên tắc trong chính sách đối ngoại của chúng tôi về an ninh tập thể, về tính không thể chia cắt của nền hòa bình, chúng tôi sẽ không hề tự ái. Hơn nữa, chính Ba Lan dường như cũng đang thay đổi chính sách cân bằng trước đây của mình, nếu họ đồng ý ký kết một hiệp ước tương trợ với Anh vào thời điểm quan hệ Anh - Đức căng thẳng nhất. Khi đã cam kết giúp đỡ Anh và Pháp, Ba Lan cũng có thể bị lôi kéo vào cuộc chiến với Ý — quốc gia sẽ đứng về phía Đức. Và nếu Đức bắt đầu tiến vào vùng Baltic và Ba Lan muốn ngăn chặn điều đó, chẳng lẽ họ lại không quay sang tìm kiếm sự giúp đỡ từ Anh và Pháp sao? Như vậy, trong khi tiếp tục nói về sự trung lập và thế cân bằng, Ba Lan đang vô tình bước đi trên con đường an ninh tập thể. Tại sao các báo của chúng tôi lại không thể viết về điều đó?

"Nhưng dù sao thì, khi cần thiết, Ba Lan cũng sẽ quay sang tìm kiếm sự giúp đỡ từ Liên Xô," — Grzybowski xen vào.

Về điều này, tôi nói rằng Ba Lan có thể sẽ quay sang khi đã quá muộn, và đối với chúng tôi, một vị thế như một lực lượng dự bị tự động chung là điều khó có thể chấp nhận được. Bây giờ, hơn bao giờ hết, cần có sự rõ ràng trong các mối quan hệ, và báo chí đang cố gắng hết sức để góp phần mang lại sự rõ ràng đó, không có gì phải tự ái ở đây cả.

"Tôi đang bảo vệ chính sách chưa hoàn hảo của chúng tôi," — Grzybowski nói. "Sự chưa hoàn hảo thì luôn phải chịu sự chỉ trích," — tôi đáp lại.

Trong cuộc hội đàm, Grzybowski cũng tình cờ nhắc đến việc liên quan đến tối hậu thư giả định đối với Romania, phía Anh đã không liên hệ với Ba Lan, có lẽ xuất phát từ giả định rằng Ba Lan đã có một hiệp ước liên minh với Romania. Tuy nhiên, theo thừa nhận của chính Grzybowski, hiệp ước này rất mơ hồ và cần phải được làm rõ thêm. Anh cũng không điều phối tuyên bố của mình với Ba Lan. Bài phát biểu của Hitler đã gây cho đại sứ ấn tượng về sự hỗn loạn, và nó không được phát sóng trên radio cũng như in ấn trên báo chí một cách đầy đủ, vì một số điều Hitler nói đã buộc phải bị che giấu. [...]

Litvinov

Lưu trữ Chính sách Đối ngoại Liên Xô (AVP SSSR), ph. 0122, op. 23, p. 183, d. 6, l. 39-43. Đã xuất bản trong tuyển tập: Liên Xô trong cuộc đấu tranh vì hòa bình... Tr. 304-307. Văn bản ở đây được in theo sách: Năm khủng hoảng. 1938-1939. Tài liệu và tư liệu gồm hai tập. Do Bộ Ngoại giao Liên Xô biên soạn. 1990. Tài liệu số 251.