Nước Nga trong giai đoạn chuyển tiếp từ cuộc cách mạng dân chủ tư sản sang cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Những Luận cương tháng Tư của V.I. Lenin. Đảng Bolshevik sau Cách mạng Tháng Hai
Việc lật đổ chế độ quân chủ Sa hoàng đã mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử nước Nga. Do kết quả của cuộc Cách mạng Tháng Hai, những chuyển biến giai cấp sâu sắc đã diễn ra. Giai cấp tư sản trở thành giai cấp thống trị, và đảng chính của nó — đảng Kadet — trở thành đảng cầm quyền. Đảng Kadet với sự hậu thuẫn của các đảng phái tiểu tư sản là đảng Xã hội Cách mạng (SR) và đảng Menshevik đã tìm mọi cách giữ vững quyền lực trong tay mình, ngăn cản sự phát triển của cuộc cách mạng.
Đảng duy nhất kiên định giữ vững lập đường lối cách mạng nhằm củng cố chiến thắng đã đạt được, xóa bỏ mọi mưu toan khôi phục chế độ quân chủ, và tiếp tục đẩy mạnh cuộc cách mạng tiến lên, chính là đảng Bolshevik.
Vào những ngày diễn ra Cách mạng Tháng Hai, khi các đảng viên Bolshevik bước ra từ hoạt động ngầm, số lượng đảng viên trong toàn đảng không quá 45.000 người. Đó là những cán bộ tôi luyện, dày dặn kinh nghiệm nhiều năm hoạt động chính trị và tổ chức trong quần chúng. Từ nhà tù, chốn lưu đày và nước ngoài trở về có các nhà hoạt động lỗi lạc của đảng như: F.E. Dzerzhinsky, P.A. Dzhaparidze, V.V. Kuibyshev, G.K. Ordzhonikidze, Y.M. Sverdlov, I.V. Stalin, S.G. Shaumian, các đại biểu Duma Quốc gia G.I. Petrovsky, M.K. Muranov, A.E. Badayev,... Ngay ngày 5 tháng 3, sau một thời gian dài gián đoạn, cơ quan trung ương của đảng là tờ báo Pravda (Sự thật) đã tái bản. Tiếp đó, ở Moscow, Kiev, Kharkov, Samara và nhiều thành phố khác, các tờ báo của phái Bolshevik cũng lần lượt xuất hiện.
Các tổ chức đảng không thể thích nghi ngay với tình hình thay đổi đột ngột đòi hỏi một định hướng mới, những khẩu hiệu mới để tập hợp quần chúng hàng triệu người và lãnh đạo họ. Trong thời điểm phức tạp này, trí tuệ vĩ đại và tầm nhìn chiến lược của lãnh tụ đảng V.I. Lenin đã tỏa sáng mạnh mẽ nhất.
Cách mạng đã bắt gặp Lenin khi ông đang sống lưu vong ở nước ngoài. Tại đây, ông đã viết loạt bài "Những bức thư từ xa" chứa đựng sự phân tích về các lực lượng động lực, tính độc đáo của cuộc cách mạng đang diễn ra và triển vọng chuyển hóa nó thành cách mạng xã hội chủ nghĩa. Lenin viết: "Hỡi các công nhân, các đồng chí đã thể hiện những phép màu của chủ nghĩa anh hùng vô sản, anh hùng nhân dân trong cuộc nội chiến chống chế độ sa hoàng, các đồng chí phải thể hiện những phép màu của tổ chức vô sản và toàn dân để chuẩn bị cho chiến thắng của mình trong giai đoạn thứ hai của cuộc cách mạng". Lenin mô tả Chính phủ lâm thời là phản nhân dân và cảnh giác không được đặt chút niềm tin nào vào nó. Độc lập hoàn toàn về chính trị và tổ chức của đảng Bolshevik, mở rộng mối liên hệ với quần chúng, vũ trang cho nhân dân, củng cố các Xô-viết — đó là những chỉ dẫn và lời khuyên đầu tiên được V.I. Lenin gửi về nước cho các đồng chí cùng đảng phái.
Ngày 3 tháng 4 năm 1917, V.I. Lenin trở về quê hương. Tại Petrograd, ở ga Finland, hàng nghìn công nhân nam nữ, binh lính và thủy thủ đã nhiệt liệt chào đón ông. Bài phát biểu từ trên xe bọc thép được Lenin kết thúc bằng khẩu hiệu: "Muôn năm cách mạng xã hội chủ nghĩa!"
Ngày hôm sau, Lenin phát biểu tại Cung điện Tauride tại cuộc họp của những người Bolshevik với báo cáo về chiến tranh và cách mạng, sau đó lặp lại tại cuộc họp có sự tham gia của cả những người Menshevik. Ngày 7 tháng 4, các luận cương trong bài báo cáo của Lenin đã được đăng trên tờ Pravda dưới tiêu đề "Về nhiệm vụ của vô sản trong cuộc cách mạng này".
Những "Luận cương tháng Tư" lịch sử
Trong những "Luận cương tháng Tư" của V.I. Lenin kể từ đó đã trở thành lịch sử, chứa đựng câu trả lời rõ ràng, thấu đáo cho những vấn đề cấp bách nhất, quan trọng nhất mà sự phát triển bão tố của các sự kiện cách mạng đặt ra cho đảng của giai cấp công nhân. Lenin chỉ ra rằng với việc quyền lực chuyển sang tay giai cấp tư sản, giai đoạn đầu tiên của cuộc cách mạng đã kết thúc. Trong các Xô-viết do công nhân và binh lính lập ra đã hiện thực hóa nền chuyên chính dân chủ cách mạng của giai cấp vô sản và nông dân mà phe Bolshevik từng kêu gọi từ năm 1905. Tuy nhiên, "chính phủ thứ hai" này đã đi đến thỏa thuận với Chính phủ lâm thời — cơ quan chuyên chính của giai cấp tư sản — và tự nguyện trao quyền lực cho nó. Sự đan xen kỳ lạ giữa hai nền chuyên chính đã diễn ra và không thể kéo dài. Không thể đạt được hòa bình dân chủ, ruộng đất hay bánh mì nếu không lật đổ sự thống trị của giai cấp tư sản và thiết lập nền chuyên chính vô sản:
Hòa bình — bởi vì giai cấp tư sản gắn kết bằng hàng nghìn sợi dây với các đế quốc chủ nghĩa Entente, chủ trương tiếp tục chiến tranh xâm lược.
Ruộng đất — bởi vì lợi ích của giai cấp tư sản đã hòa quyện với lợi ích của địa chủ, những kẻ có phần lớn ruộng đất đã thế chấp tại các ngân hàng.
Bánh mì — bởi vì chính các ngân hàng, địa chủ, nhà tư bản buôn lúa mì và nông dân giàu có đang thu lợi nhuận khổng lồ trên nỗi thống khổ vì nạn đói.
Chỉ có cách mạng xã hội chủ nghĩa mới cứu được đất nước khỏi thảm họa kinh tế, đáp ứng các yêu cầu căn bản của nhân dân, đưa nước Nga thoát khỏi vũng lầy chiến tranh đế quốc chủ nghĩa. Giai cấp vô sản chỉ có thể thực hiện cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trong liên minh với dân nghèo nông thôn, lôi kéo các tầng lớp trung nông dao động về phía mình.
Việc giải quyết vấn đề hình thức chính trị của tổ chức quyền lực cách mạng trong "Luận cương tháng Tư" có ý nghĩa lý luận và thực tiễn vô cùng to lớn. Dựa trên những bài học của Công xã Paris và kinh nghiệm của hai cuộc cách mạng Nga, Lenin đi đến kết luận rằng không phải nước cộng hòa dân chủ nghị viện, mà là nước Cộng hòa các Xô-viết "trên toàn quốc, từ dưới lên trên" mới phải là kiểu nhà nước mới, cao hơn, trong đó hiện thực hóa nền chuyên chính vô sản. Việc chuyển giao toàn bộ quyền lực cho các Xô-viết sẽ kéo theo việc đập tan cỗ máy nhà nước cũ đứng trên nhân dân và thù địch với nhân dân, thay thế nó bằng một bộ máy quản lý mới thể hiện trực tiếp ý chí, sự chủ động cách mạng của quảng đại quần chúng.
Trong hoàn cảnh hiện tại, khi các Xô-viết ủng hộ Chính phủ lâm thời và quần chúng công nhân, binh lính, nông dân đặt niềm tin vào các Xô-viết, việc kêu gọi lật đổ ngay lập tức Chính phủ lâm thời sẽ là một sai lầm; điều đó có nghĩa là chống lại các Xô-viết và tách rời khỏi quần chúng. Nhưng cũng không thể ủng hộ quyền lực của giai cấp tư sản. Do đó, Lenin đã giương cao khẩu hiệu: "Không ủng hộ Chính phủ lâm thời", "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!". Khẩu hiệu này khi đó có nghĩa là sự chia tay của các Xô-viết với chính phủ tư sản, điều này tất yếu sẽ dẫn đến sự sụp đổ của nó và sự hình thành một chính phủ mới — thoạt đầu là từ những người Menshevik và SR, vì khi đó họ chiếm đa số trong các Xô-viết.
Mặc dù các đảng phái tiểu tư sản do bản chất giai cấp của mình không có khả năng thực thi chính sách nào khác ngoài chính sách dao động giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản, chính sách thỏa hiệp và nhượng bộ giai cấp tư sản, việc chuyển giao ngay lập tức toàn bộ quyền lực cho các Xô-viết có ý nghĩa vô cùng to lớn. Nó mở ra không gian rộng lớn cho sự tự giác cách mạng của quần chúng liên kết trong các Xô-viết. Trong cuộc đấu tranh giai cấp và đảng phái trong nội bộ các Xô-viết, những kẻ thỏa hiệp sẽ sớm tự lột mặt nạ, còn những người Bolshevik sẽ có thể nhanh chóng lôi kéo quần chúng về phía mình. Công nhân, binh lính, nông dân tận dụng hệ thống bầu cử dân chủ vào các Xô-viết và quyền bãi nhiệm đại biểu có cơ hội thay đổi thành phần Xô-viết, và qua đó thay đổi thành phần chính phủ, trao quyền lãnh đạo đất nước cho đảng Bolshevik — lực lượng bảo vệ lợi ích cốt lõi của nhân dân.
Đường lối phát triển hòa bình của cách mạng
Đây là đường lối phát triển hòa bình của cuộc cách mạng. Nó xuất phát từ sự phân tích tình hình thực tế, tương quan lực lượng giai cấp hình thành do kết quả chiến thắng của nhân dân trước chế độ quân chủ. "Vũ khí trong tay nhân dân, sự vắng bóng bạo lực từ bên ngoài đối với nhân dân — đó chính là bản chất của vấn đề. Đó là điều đã mở ra và đảm bảo con đường phát triển hòa bình tiến lên của toàn bộ cuộc cách mạng". Quá trình chuyển đổi hòa bình từ giai đoạn dân chủ tư sản sang xã hội chủ nghĩa, V.I. Lenin chỉ rõ, là con đường ít đau đớn nhất, có lợi nhất cho nhân dân, và vì thế những người Bolshevik đã toàn lực đấu tranh cho con đường đó.
V.I. Lenin và những người Bolshevik đồng thời tính đến việc sự phát triển hòa bình của cách mạng được bảo đảm bằng ưu thế lực lượng thuộc về nhân dân. Việc duy trì và củng cố ưu thế này, củng cố Cận vệ Đỏ và các tổ chức cách mạng trong quân đội là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của đảng.
Trong "Luận cương tháng Tư", V.I. Lenin đã vạch ra chương trình kinh tế của đảng Bolshevik. Đảng, Lenin viết, không đặt mục tiêu ngay lập tức "thiết lập" chủ nghĩa xã hội cho đến khi bản thân quần chúng nhận thức được tính tất yếu của nó. Nhưng chỉ những kẻ ngụy biện tư sản ẩn nấp đằng sau những lời lẽ "suýt mác-xít" mới có thể rút ra từ chân lý đó sự biện minh cho một chính sách trì hoãn các biện pháp cách mạng cấp bách đã chín muồi thực tế, cực kỳ cần thiết để chống lại sự suy sụp kinh tế toàn diện và nạn nạn đói đang đến gần. Những bước đi như vậy, vốn đã chín muồi khách quan tiến tới chủ nghĩa xã hội bao gồm: quốc hữu hóa các ngân hàng, quốc hữu hóa các tập đoàn độc quyền (sindikat) hoặc ít nhất thiết lập quyền kiểm soát ngay lập tức của các Xô-viết đại biểu công nhân đối với chúng; kiểm soát của Xô-viết đối với sản xuất và phân phối sản phẩm xã hội; tịch thu ruộng đất của địa chủ và quốc hữu hóa toàn bộ đất đai.
Chừng nào quyền lực còn nằm trong tay giai cấp tư sản, Lenin chỉ rõ, cuộc chiến tranh mà Chính phủ lâm thời tiếp tục tiến hành không thể không mang tính chất đế quốc chủ nghĩa. Do đó, sự nhượng bộ dù nhỏ nhất đối với "chủ nghĩa phòng thủ cách mạng" là sự phản bội chủ nghĩa xã hội, là sự từ bỏ hoàn toàn chủ nghĩa quốc tế. Nhiệm vụ hàng đầu trong hoạt động của đảng được đẩy lên là tuyên truyền trong quần chúng, giải thích cho họ bản chất thực sự của cuộc chiến tranh, nhiệm vụ giải phóng quần chúng khỏi niềm tin ngây thơ rằng có thể chấm dứt chiến tranh bằng cách "cắm lưỡi lê xuống đất" mà không cần lật đổ quyền lực tư bản.
Trong "Luận cương tháng Tư", V.I. Lenin cũng lên tiếng ủng hộ việc triệu tập ngay đại hội đảng, xem xét lại cương mục, thay đổi tên của đảng. "Thay vì 'dân chủ xã hội', những thủ lĩnh chính thức của nó trên toàn thế giới đã phản bội chủ nghĩa xã hội khi chuyển sang phía giai cấp tư sản ('những kẻ phòng thủ' và những kẻ 'Kautsky' dao động), chúng ta phải gọi là Đảng Cộng sản", Lenin viết. Các luận cương đặt ra nhiệm vụ thành lập Quốc tế thứ Ba (Quốc tế Cộng sản).
Sự phản đối và Đại hội VII (Hội nghị toàn Nga) của đảng Bolshevik
Lời kêu gọi đấu tranh cho cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa của Lenin vấp phải sự kháng cự dữ dội từ những người Menshevik và SR. Thông qua ủy ban chấp hành Xô-viết Petrograd nằm trong tay họ, họ đã thông qua một nghị quyết kịch liệt lên án kế hoạch của Lenin. Chính phủ lâm thời lợi dụng chiến dịch vu khống của phái thỏa hiệp đã chuẩn bị đàn áp Lenin.
Trong nội bộ đảng Bolshevik, một nhóm nhỏ những kẻ cơ hội (L. Kamenev và một số ít người ủng hộ) đã chống lại đường lối của Lenin, giữ lập trường nửa-Menshevik về việc "ủng hộ có điều kiện" Chính phủ lâm thời và coi nước Nga là quốc gia chưa chín muồi cho cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Nhưng những kẻ cơ hội đã bị cô lập nhanh chóng. Trong một thời gian ngắn, toàn bộ đảng đã đoàn kết xung quanh cương mục của Lenin. Các tổ chức Bolshevik ngày càng lớn mạnh; số lượng đảng viên ngay trong tháng 4 đã vượt quá 80.000 người. Ảnh hưởng của những người Bolshevik trong nước không ngừng gia tăng.
Ngày 24 tháng 4 năm 1917, Hội nghị toàn Nga lần thứ VII của đảng Bolshevik đã khai mạc tại Petrograd. Đây là hội nghị đầu tiên được tổ chức hợp pháp. Cận vệ Bolshevik đã tề tựu tại Petrograd sau khi trải qua con đường đấu tranh gian khổ chống chế độ Sa hoàng. V.I. Lenin đã lãnh đạo hội nghị và đọc báo cáo về các vấn đề trọng tâm trong chương trình nghị sự.
Các quyết định của hội nghị xác định rõ đường lối của đảng trong tình hình lịch sử mới:
Hoàn toàn phù hợp với "Luận cương tháng Tư", hội nghị tuyên bố đường lối tiến tới cách mạng xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ chính trị tổng quát của đảng và giương cao khẩu hiệu "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!", biểu thị định hướng phát triển hòa bình của cách mạng.
Trong nghị quyết về vấn đề ruộng đất, hội nghị yêu cầu tịch thu ngay lập tức ruộng đất của địa chủ, giao chúng vào tay các ủy ban nông dân và tá điền, đồng thời quốc hữu hóa toàn bộ đất đai trong nước. Đảng kêu gọi nông dân không chờ đợi Hội nghị Lập hiến mà hãy lập tức và có tổ chức tự lấy ruộng đất của địa chủ vào tay mình.
Về vấn đề dân tộc, hội nghị thông qua nghị quyết đượm tinh thần chủ nghĩa quốc tế vô sản: tuyên bố quyền tự quyết của các dân tộc đến mức ly khai; tự quyền khu vực cho các dân tộc ở lại trong thành phần nước Nga; bãi bỏ mọi hạn chế đối với các dân tộc thiểu số; lập ra các luật đặc biệt bảo đảm sự phát triển tự do của họ; liên kết những người vô sản tiên tiến của tất cả các dân tộc nước Nga thành một đảng công nhân thống nhất.
Trả lời cho câu hỏi làm thế nào để chấm dứt chiến tranh đế quốc chủ nghĩa nhanh chóng nhất, hội nghị thừa nhận sự cần thiết phải kiên nhẫn và kiên quyết giải thích cho nhân dân rằng chiến tranh chỉ có thể chấm dứt thông qua việc chuyển toàn bộ quyền lực nhà nước vào tay giai cấp vô sản và bán vô sản. Trong khi điều đó chưa xảy ra, "đảng sẽ hết sức ủng hộ các đảng phái và nhóm vô sản ở nước ngoài — những lực lượng đang thực tế tiến hành đấu tranh cách mạng ngay trong thời chiến chống lại các chính phủ đế quốc và giai cấp tư sản của họ. Đặc biệt, đảng sẽ ủng hộ phong trào binh lính tất cả các nước tham chiến bắt tay nhau ngoài mặt trận vừa chớm nở, phấn đấu biến biểu hiện tự phát của tình đoàn kết giữa những người bị áp bức thành một phong trào có ý thức và được tổ chức tốt nhất có thể nhằm chuyển toàn bộ quyền lực nhà nước ở tất cả các nước tham chiến vào tay giai cấp vô sản cách mạng".
Hội nghị tháng Tư kiên quyết phản đối sự tham gia của phái Bolshevik vào Đại hội Stockholm dự kiến của những người xã hội chủ nghĩa các nước tham chiến — sự kiện được triệu tập vốn là một trong những thủ đoạn của bọn xã hội - sô-vanh nhằm che đậy các cuộc đàm phán ngoại giao về những điều kiện có thể có của một nền hòa bình đế quốc chủ nghĩa. "Những người xã hội chủ nghĩa không thể, nếu không phản bội sự nghiệp vô sản, — nghị quyết của Hội nghị tháng Tư nêu rõ, — tham gia trực tiếp hay gián tiếp vào vụ mua bán bẩn thỉu và vụ lợi này giữa các nhà tư bản các nước nhằm chia chác chiến lợi phẩm cướp được".
Được vũ trang bằng các quyết định của Hội nghị tháng Tư, đảng Bolshevik đã triển khai cuộc đấu tranh giành lấy quần chúng, giải phóng họ khỏi ảnh hưởng của phái thỏa hiệp, và thực hiện đường lối cách mạng xã hội chủ nghĩa của Lenin.
Sự khởi đầu của cuộc khủng hoảng Chính phủ lâm thời
Ngay vào tháng 4 năm 1917, cuộc biểu tình lớn đầu tiên của quần chúng đã diễn ra chống lại chính sách của Chính phủ lâm thời đối với vấn đề gay gắt nhất — vấn đề chiến tranh và hòa bình.
Quần chúng nhân dân, khi ấy vẫn còn chìm đắm trong "chủ nghĩa phòng thủ cách mạng", đồng thời vẫn kiên quyết yêu cầu các Xô-viết và chính phủ phải lớn tiếng tuyên bố các mục tiêu chiến tranh, công khai từ chối các vụ sáp nhập lãnh thổ và bồi thường chiến phí. Tại Petrograd, Moscow và các thành phố khác đã diễn ra những cuộc mít-tinh và biểu tình đông đảo dưới các khẩu hiệu hòa bình. Buộc phải đếm xỉa đến những tâm trạng này, Xô-viết Petrograd ngày 14 tháng 3 đã công bố "Lời kêu gọi nhân dân toàn thế giới", tuyên bố nhân danh nền dân chủ Nga rằng "nó sẽ bằng mọi biện pháp chống lại chính sách xâm chiếm của các giai cấp thống trị của mình và kêu gọi các nhân dân Châu Âu cùng có những hành động kiên quyết ủng hộ hòa bình". Lời kêu gọi mang tính chất tuyên ngôn, không chỉ ra các biện pháp đấu tranh cụ thể vì hòa bình. Hơn thế nữa, dưới cái cớ bảo vệ tự do khỏi hiểm họa từ bên ngoài, nó lại kêu gọi quân đội tiếp tục chiến tranh.
Các thủ lĩnh của Xô-viết đã thuyết phục Chính phủ lâm thời ban hành một văn kiện tương tự. Sau những cuộc mặc cả kéo dài và tìm kiếm các công thức thỏa hiệp, ngày 28 tháng 3, "Tuyên bố của Chính phủ lâm thời về chiến tranh" đã ra đời. Nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục chiến tranh, chính phủ đồng thời tuyên bố rằng mục tiêu của nước Nga tự do là "không phải là sự thống trị đối với các dân tộc khác, không phải là tước đoạt tài sản quốc gia của họ, không phải là sự chiếm đoạt bạo lực các lãnh thổ nước ngoài, mà là việc thiết lập một nền hòa bình vững chắc trên cơ sở quyền tự quyết của các dân tộc". Nhưng ngay cả sự bảo đảm chỉ bằng lời nói thuần túy như vậy cũng ngay lập tức bị gạt bỏ bởi điều khoản đính kèm rằng chính phủ sẽ thực thi chính sách đối ngoại "với sự tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ đã tiếp nhận đối với các đồng minh của chúng ta".
Tuyên bố của Chính phủ lâm thời, mặc dù nó hoàn toàn nhằm mục đích lừa bịp quần chúng nhân dân Nga, nhưng vẫn gây ra sự lo lắng trong giới cầm quyền của các cường quốc Entente. Các nhà đế quốc chủ nghĩa Anh và Pháp yêu cầu Chính phủ lâm thời đưa ra những bảo đảm vững chắc về việc tiếp tục chiến tranh, đồng thời thi hành một chính sách quyết liệt hơn đối với các Xô-viết và quần chúng cách mạng đứng sau họ.
Đáp lại những yêu cầu này, Bộ trưởng Ngoại giao Chính phủ lâm thời Milyukov đã gửi công hàm cho các đồng minh vào ngày 18 tháng 4, trong đó tuyên bố rằng bản tuyên bố ngày 28 tháng 3 thể hiện "khát vọng toàn dân đưa chiến tranh thế giới đến thắng lợi quyết định". Trong một hình thức được che đậy nhẹ nhàng, sự cần thiết của việc sáp nhập lãnh thổ và bồi thường chiến phí cũng được thừa nhận. Tính chất đế quốc chủ nghĩa trong công hàm của Milyukov đã gây ra sự phẫn nộ dữ dội trong công nhân và binh lính. Ngày 20 tháng 4, sau khi công hàm được công bố, các cuộc biểu tình tự phát đã bắt đầu tại Petrograd, ban đầu dưới khẩu hiệu "Đả đảo Milyukov!". Cùng ngày hôm đó, Ban Chấp hành Trung ương đảng Bolshevik kêu gọi công nhân và binh lính phản đối chính sách đế quốc chủ nghĩa — chính sách không phải của riêng cá nhân nào mà của toàn bộ giai cấp tư sản và chính phủ của nó. Ngày 21 tháng 4, các cuộc biểu tình tiếp tục với sức mạnh lớn hơn nữa. Hàng chục nghìn công nhân, binh lính, thủy thủ diễu hành dưới các khẩu hiệu: "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!", "Đả đảo chiến tranh!", "Công bố các hiệp ước bí mật!", "Đả đảo chính sách xâm chiếm!". Tư lệnh Quân khu Petrograd, Tướng L.G. Kornilov đã thực hiện nỗ lực sử dụng pháo binh chống lại người biểu tình, nhưng binh lính đã từ chối thực hiện mệnh lệnh của ông. Các cuộc biểu tình phản đối cũng diễn ra ở Moscow, Nizhny Novgorod, Kharkov, Yekaterinburg và các thành phố khác.
Những sự kiện này đã đặt nền móng cho cuộc khủng hoảng của Chính phủ lâm thời. Cố gắng cứu vãn tình hình, các thủ lĩnh tư sản quyết định xoay chuyển tình thế: hy sinh những bộ trưởng bị nhân dân căm ghét nhất — Milyukov và Guchkov, đồng thời củng cố uy tín đang lung lay của chính phủ bằng cách đưa các đại diện của Xô-viết Petrograd vào thành phần của nó.
Xô-viết vào thời điểm đó hoàn toàn có cơ hội nắm lấy toàn bộ quyền lực vào tay mình như quần chúng đã yêu cầu. Nhưng các thủ lĩnh Menshevik-SR đã từ chối sử dụng cơ hội đó. Họ "đã ủng hộ chính phủ tư sản đang sụp đổ, tự làm mình vướng sâu hơn nữa vào sự thỏa hiệp với nó, thực hiện những bước đi càng thảm khốc hơn dẫn đến sự diệt vong của cách mạng".
Ngày 5 tháng 5 năm 1917, dưới sự chủ trì của vương tước G.E. Lvov, một Chính phủ lâm thời mới được thành lập trên cơ sở liên minh. Tham gia vào chính phủ có 10 bộ trưởng — đại diện của giai cấp tư sản — và 6 bộ trưởng đại diện cho các đảng phái tiểu tư sản. Ghế bộ trưởng chiến tranh và hải quân thuộc về Kerensky; thủ lĩnh đảng SR V.M. Chernov trở thành bộ trưởng nông nghiệp, còn thủ lĩnh đảng Menshevik I.G. Tsereteli trở thành bộ trưởng bưu điện và điện báo.
Như vậy, các lãnh đạo của Xô-viết Petrograd đã vi phạm thô bạo nghị quyết trước đó của chính nó — không tham gia vào chính phủ tư sản. Hành động phản bội của họ được che đậy bằng những tuyên bố mị dân rằng việc từ chức của Milyukov và Guchkov được cho là chiến thắng của nền dân chủ cách mạng, là sự nhượng bộ lớn từ phía giai cấp tư sản. Nhưng trên thực tế, chỉ có sự thay đổi về mặt hình thức sân khấu diễn ra.
Chính phủ liên hiệp nắm quyền
Chính phủ lâm thời liên hiệp chỉ khác biệt với chính phủ tư sản thuần túy đầu tiên ở chỗ chính sách cũ giờ đây được che đậy bằng một dòng thác những lời hứa hẹn và các bản tuyên bố đao to búa lớn của các bộ trưởng "xã hội chủ nghĩa".
"Bộ trưởng nông dân", như cách gọi của phái SR dành cho Bộ trưởng Nông nghiệp Chernov, đã nỗ lực "đưa phong trào nông dân vào khuôn khổ hợp pháp", ngăn chặn việc cưỡng đoạt ruộng đất của địa chủ bằng vũ lực. Nông dân vẫn tiếp tục được yêu cầu chờ đợi việc triệu tập Hội nghị Lập hiến. Bị buộc phải xoay sở dưới sức ép của phong trào nông dân, Chernov đã đề xuất một dự luật cấm mua bán ruộng đất, tuy nhiên, dự luật này đã không được chính phủ thông qua.
Chính sách của chính phủ đối với vấn đề công nhân cũng không thay đổi. Người Menshevik Skobelev, khi đảm nhận chức vụ bộ trưởng lao động, đã tuyên bố rằng toàn bộ 100% lợi nhuận kinh doanh của giới tư bản sẽ bị tước đoạt. Đó là một khẩu hiệu mang tính cách mạng về hình thức nhưng thực chất lại là một lời nói suông rỗng tuếch, không có bất kỳ bước đi thực tế nào theo sau. Ngày làm việc 8 tiếng không được hợp pháp hóa, các yêu cầu tăng lương không được đáp ứng, các tranh chấp lao động được giải quyết theo hướng có lợi cho tư bản. Chính phủ không hề thực hiện các biện pháp để chống lại sự sụp đổ của nền kinh tế, vật giá đắt đỏ và nạn đầu cơ. Nó đẻ ra đủ loại cơ quan "điều tiết" do đại diện của giai cấp tư sản thâu tóm, đồng thời chống lại việc thiết lập sự kiểm soát của công nhân đối với quá trình sản xuất và phân phối sản phẩm.
Dưới sự hậu thuẫn của Chính phủ lâm thời, tư bản độc quyền tiếp tục mở rộng các vị thế của mình. Các hạn chế liên quan đến trật tự tổ chức và hoạt động của các công ty cổ phần, tập đoàn độc quyền, v.v., đã được bãi bỏ. Chỉ tính riêng trong sáu tháng đầu năm 1917, đã có 206 công ty cổ phần được thành lập tại Nga. Giai cấp đại tư sản đã lập ra các tổ chức kinh doanh mới — "Ủy ban Bảo vệ Công nghiệp", "Hội đồng Đường sắt Tư nhân", "Liên minh Công nghiệp Thống nhất". Vào giữa tháng 8, tại Petrograd đã diễn ra hội nghị của các hiệp hội chủ xưởng và chủ nhà máy, nơi họ hợp nhất thành một tổ chức toàn Nga duy nhất.
Chính phủ liên hiệp đóng vai trò là kẻ thù đối với nền độc lập của các dân tộc Nga. Nó thậm chí còn thể hiện thái độ thù địch đối với cả các tổ chức dân tộc - tư sản xuất hiện ở các vùng miền quốc gia khác nhau — tại Ukraine, Belarus, Trung Á, Kavkaz, v.v.
Chẳng bao lâu sau khi được thành lập, chính phủ liên hiệp đã rơi vào xung đột với Hội đồng Trung ương Ukraine (Rada). Xung đột này bùng phát do việc Rada công bố bản tuyên ngôn — "Universals Thứ Nhất" — trong đó tuyên bố rằng nhân dân Ukraine tự mình "có quyền định đoạt cuộc sống của chính mình". Nhưng ngay cả tuyên bố thuần túy mang tính chất tuyên ngôn này cũng vấp phải sự phẫn nộ cực độ từ phía Chính phủ lâm thời. Một xung đột nghiêm trọng khác phát sinh trong quan hệ với Phần Lan. Chính phủ lâm thời không đi xa hơn việc khôi phục quyền tự trị của Phần Lan ở dạng thức được quy định bởi hiến pháp năm 1809. Khi nghị viện Phần Lan thông qua một đạo luật xác định các quyền tự trị của họ trong mọi vấn đề, ngoại trừ chính sách đối ngoại và các vấn đề quân sự, thì lập tức hành động giải tán nghị viện đã xảy ra; tòa nhà của nó bị các lực lượng quân đội chính phủ chiếm giữ.
Chính sách đối ngoại cũng vẫn giữ nguyên không thay đổi. Việc tiếp tục cuộc chiến tranh đế quốc chủ nghĩa "đến chiến thắng cuối cùng" được chính phủ liên hiệp ngụy trang bằng những tuyên bố yêu chuộng hòa bình. Trong bản tuyên bố ngày 6 tháng 5, chính phủ tuyên bố rằng họ hướng tới "việc sớm đạt được nền hòa bình chung". Nhưng tính chất chung chung của công thức này cho phép nhét vào đó bất kỳ nội dung nào. Trong khi đó, ý định thực sự của chính phủ bị lật tẩy bởi sự cự tuyệt dứt khoát trong việc công bố các hiệp ước bí mật của chế độ Sa hoàng. Trong các chỉ thị mật gửi tới các đại sứ Nga, trong các cuộc trò chuyện với các nhà ngoại giao của các cường quốc đồng minh, Bộ trưởng Ngoại giao mới Tereshchenko đã phơi bày hoàn toàn ý nghĩa của bản tuyên bố từ Chính phủ lâm thời. Bản tuyên bố, ông nói với đại sứ Nhật Bản chẳng hạn, "tuyệt đối không mang ý nghĩa của một lời đề nghị về một nền hòa bình chung ngay lập tức... Chiến tranh tuyệt đối sẽ không dừng lại".
Chính sách tiếp tục chiến tranh kéo theo sự gia tăng hơn nữa sự phụ thuộc của Nga vào khối Entente. Hơn nữa, giai cấp tư sản Nga, vì sợ phải đối mặt đơn độc với nhân dân cách mạng, muốn thông qua những nhượng bộ mới đối với các đồng minh để đảm bảo cho mình sự hậu thuẫn chính trị và kinh tế từ giới đế quốc phương Tây. Tận dụng điều này, các đồng minh kiên quyết đòi hỏi một điều duy nhất — tiếp tục các hoạt động quân sự bằng mọi giá. Những tên xã hội - sô-vanh A. Henderson và G. Thomas (Anh), A. Thomas (Pháp), E. Vandervelde (Bỉ), đại diện của Liên đoàn Lao động Mỹ đã đến Nga để thuyết phục nhân dân Nga "làm tròn nghĩa vụ của mình". Theo yêu cầu của các đồng minh, Chính phủ lâm thời đã cử các đội hình quân sự đến để tái tổ chức và bổ sung cho các lực lượng quân đội Nga đang chiến đấu tại Tây Âu và vùng Balkan.
Trong giới tư bản đế quốc chủ nghĩa Anh, France, Hoa Kỳ từ khi đó đã vạch ra các kế hoạch chia cắt Nga thành các vùng ảnh hưởng, trong đó chủ nghĩa đế quốc Mỹ — lực lượng đã lớn mạnh trong những năm chiến tranh — đòi hỏi vai trò chủ đạo trong việc thực hiện các kế hoạch này. Vào tháng 5 năm 1917, chính phủ Mỹ tuyên bố cấp khoản vay cho Nga. Tiếp sau đó là sự xuất hiện của một phái đoàn quân sự - chính trị đông đảo do cựu Ngoại trưởng Hoa Kỳ Root đứng đầu. Phái đoàn này đã đúc kết lập trường của chính phủ họ như sau: "Không chiến đấu thì không nhận được tiền". Chính phủ lâm thời vội vã tái khẳng định rằng Nga sẽ tiếp tục chiến tranh. Hoạt động của phái đoàn Root kết thúc bằng việc soạn thảo "Kế hoạch hoạt động của Mỹ nhằm duy trì và củng cố tinh thần của quân đội và dân thường Nga". Đồng thời, "phái đoàn kỹ thuật" do kỹ sư Stevens đứng đầu đã vạch ra kế hoạch thâu tóm huyết mạch kinh tế của đất nước — hệ thống đường sắt. Chính phủ lâm thời đã trao cho Stevens chức vụ cố vấn cho bộ trưởng giao thông vận tải, trong khi tại Hoa Kỳ lúc bấy giờ đang hình thành một "quân đoàn đường sắt" đặc biệt để nắm quyền quản lý các tuyến đường sắt của Nga.
Sự dâng trào của phong trào cách mạng quần chúng
Sự bất mãn của công nhân, nông dân lao động, binh lính đối với chính sách phản nhân dân, đế quốc chủ nghĩa của Chính phủ lâm thời không ngừng gia tăng. Hoạt động cách mạng của những người lao động ngày càng mạnh mẽ. Đảng Bolshevik giúp họ đánh giá đúng đắn các sự kiện đang diễn ra, đoàn kết lại để đấu tranh cho chính quyền Xô-viết.
Những người Bolshevik tiến hành tuyên truyền cách mạng táo bạo tại các nhà máy, xưởng thợ, trong doanh trại, chiến hào, giữa lòng nông dân. Trong các cuộc tranh luận gay gắt với đại diện của các đảng phái tư sản và phái thỏa hiệp, họ nhiệt thành và tài tình thuyết phục người nghe về tính đúng đắn trong các tư tưởng của mình.
Tại các cuộc họp và mít-tinh của người lao động, V.I. Lenin thường xuyên phát biểu. Lắng nghe ông là công nhân các nhà máy Putilov, Obukhov, Trubochny, binh lính Trung đoàn Izmailovsky và các đơn vị quân đội khác. Về bài phát biểu của Lenin trước các binh lính tiểu đoàn bọc thép, tờ báo Soldatskaya Pravda (Sự thật của Binh lính) viết: "Bài phát biểu này được nói ra với sức mạnh lớn nhường ấy, đượm chất chân lý nhường ấy, đến nỗi sau khi kết thúc, cuộc họp mãi không thể nguôi ngoai, các binh lính đã khiêng đồng chí Lenin lên tay..."
Báo chí Bolshevik đóng vai trò vô cùng to lớn trong việc giành lấy quần chúng. Đến mùa hè năm 1917, số lượng các tờ báo Bolshevik đã vượt quá 40 tờ, với số lượng phát hành hằng ngày đạt 320.000 bản. Đặc biệt phổ biến là tờ Pravda, nơi gần như hằng ngày đều đăng tải các bài viết của V.I. Lenin.
Mỗi ngày trôi qua, tính tổ chức của giai cấp công nhân lại lớn mạnh thêm. Trong tiến trình đấu tranh cách mạng, các ủy ban nhà máy - xưởng thợ (fabzavkom) đã được hình thành, quy tụ toàn bộ công nhân và nhân viên của xí nghiệp. Các fabzavkom trục xuất những đại diện đáng ghét nhất của ban quản lý cũ khỏi các xí nghiệp, trong một số trường hợp thiết lập quyền kiểm soát của công nhân đối với sản xuất, tổ chức các cuộc biểu tình của công nhân tại các mít-tinh và cuộc diễu hành, tiến hành công tác chính trị và văn hóa - giáo dục quy mô lớn.
Công nhân khôi phục các công đoàn cũ và lập ra các công đoàn mới. Chỉ tính riêng trong tháng 3 — tháng 4 năm 1917, tại Petrograd và Moscow đã xuất hiện hơn 130 công đoàn, và trên toàn nước Nga là khoảng hai nghìn công đoàn. Tại Hội nghị Toàn Nga lần thứ III của các công đoàn (vào cuối tháng 6), có khoảng 1,5 triệu hội viên của họ được đại diện. Đến thời điểm này, những người Bolshevik đã dẫn đầu nhiều công đoàn ở Petrograd và Moscow — thợ kim khí, thợ dệt, thợ da. Tuy nhiên, trong các công đoàn khác, ảnh hưởng của những người Menshevik và SR vẫn còn chiếm ưu thế.
Cuộc đấu tranh đòi ngày làm việc 8 tiếng, tăng lương, cải thiện điều kiện lao động ngày càng lan rộng. Mùa hè năm 1917, các cuộc bãi công kinh tế mạnh mẽ càn quét khắp đất nước: tại các nút đường sắt Moscow và Petrograd, ở Sormovo, Baku, Donbass, Urals, v.v.
Một làn sóng phong trào nông dân mới đang dâng lên. Từ khắp các ngõ ngách của đất nước đổ về các thông tin về việc nông dân từ chối thực hiện các nghĩa vụ nô dịch để cúng nạp cho địa chủ, về việc đốn phá rừng trái phép, chiếm dụng đồng cỏ, bãi cỏ chăn gia đình, thu hoạch mùa màng, nông cụ, cày cấy các mảnh đất của địa chủ, đập phá và đốt cháy các dinh cơ. Việc chiếm đoạt các điền trang và tài sản của địa chủ, vốn chiếm chưa đầy một phần ba tổng số các cuộc nổi dậy của nông dân trong tháng 3 — tháng 5, đã mở rộng quy mô lớn hơn nhiều trong tháng 6 — tháng 8, chiếm tới khoảng 70% tổng số các cuộc nổi dậy. Phong trào nông dân mạnh mẽ nhất diễn ra tại Vùng đất đen Trung tâm, vùng Volga, Ukraine và Belarus.
Theo gương và dưới ảnh hưởng của các Xô-viết đại biểu công nhân và binh lính, các Xô-viết nông dân đã ra đời: các Xô-viết cấp tỉnh và huyện được bầu tại các đại hội nông dân, cấp волость (tổng/xã) và làng xã — tại các cuộc họp của công dân tổng hoặc làng đó. Các thành viên đảng SR và Menshevik, những kẻ đã chiếm giữ các vị trí chỉ huy trong các Xô-viết cấp tỉnh và huyện, tìm mọi cách cản trở sự chủ động cách mạng của nông dân. Tại Đại hội đại biểu nông dân Toàn Nga lần thứ I diễn ra vào tháng 5 năm 1917, đa số ghế thuộc về đảng SR đã thông qua nghị quyết tín nhiệm Chính phủ lâm thời, tán thành chính sách tiếp tục chiến tranh.
Những người Bolshevik đã tận dụng diễn đàn của đại hội để tuyên truyền cương chương trình ruộng đất của mình và giành lấy quần chúng nông dân. Lenin đã gửi một bức thư ngỏ tới các đại biểu đại hội, và vào ngày 22 tháng 5 đã có bài phát biểu lớn tại đại hội. Nghị quyết do những người Bolshevik trình bày chứa đựng yêu cầu lập tức chuyển giao toàn bộ ruộng đất không chuộc lại vào tay nhân dân, vào quyền định đoạt của các Xô-viết và ủy ban do nông dân lập ra. Tuy nhiên, phe SR và Menshevik đã đạt được mục đích bác bỏ nghị quyết này và thông qua nghị quyết của riêng họ, mặc dù thừa nhận sự cần thiết phải trao ruộng đất cho nhân dân, nhưng vẫn trì hoãn việc giải quyết vấn đề này cho đến khi triệu tập Hội nghị Lập hiến.
Vấn đề chiến tranh đứng ở vị trí trung tâm trong đời sống chính trị của đất nước. Những ảo tưởng phòng thủ vẫn chưa bị quần chúng rộng rãi vượt qua, nhưng khát vọng chấm dứt chiến tranh ngày càng trở nên mạnh mẽ hơn. Sự bất mãn mang tính cách mạng trong quân đội và hải quân đang dâng cao. Những người Bolshevik đã cử những cán bộ ưu tú nhất của mình vào quân đội. Niềm tin của quần chúng binh lính đối với đảng Bolshevik không ngừng được củng cố. Bộ chỉ huy buộc phải đếm xỉa đến các ủy ban binh lính và thủy thủ do bầu chọn. Ngay từ mùa xuân năm 1917, việc lãnh đạo toàn bộ đời sống chính trị của Hạm đội Baltic đã chuyển sang cơ quan dân chủ do bầu chọn được lập ra bởi các thủy thủ cách mạng — Tsentrobalt (Trung ương Hạm đội Baltic), nơi những người Bolshevik nắm giữ ảnh hưởng quyết định. Tại Hội nghị Toàn Nga các tổ chức quân sự của đảng Bolshevik vào tháng 6 năm 1917, các đại biểu từ 60 tổ chức ở mặt trận và hậu phương đã quy tụ, đại diện cho 26.000 đảng viên. Hội nghị đã bầu ra Cục Toàn Nga của tổ chức quân sự Bolshevik (Chủ tịch là N.I. Podvoisky). Các tờ báo Bolshevik — Pravda, Soldatskaya Pravda, Okopnaya Pravda, v.v. đã giành được uy tín lớn trong quần chúng binh lính.
Đại hội Xô-viết lần thứ nhất. Cuộc biểu tình tháng Sáu
Sự gia tăng ảnh hưởng của những người Bolshevik cũng được minh chứng qua kết quả của các cuộc bầu cử lại vào các Xô-viết trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 6 năm 1917. Tại Xô-viết Petrograd, những người Bolshevik đã giành được khoảng một nửa số ghế trong khu vực công nhân và khoảng một phần tư trong khu vực binh lính. Tại Xô-viết Moscow, phe Bolshevik đã trở thành phe lớn mạnh nhất. Những người Bolshevik nắm giữ các vị trí vững chắc trong các Xô-viết ở Ivanovo-Voznesensk, Orekhovo-Zuyevo, Lugansk, Kronstadt, Krasnoyarsk và một số thành phố khác.
Nhưng quá trình giải thoát quần chúng khỏi thái độ cả tin đối với Chính phủ lâm thời, quá trình tách rời họ khỏi các đảng phái thỏa hiệp diễn ra không đồng đều: nhanh hơn ở các trung tâm công nghiệp lớn, chậm hơn đáng kể ở các vùng ngoại vi rộng lớn. Điều này đã phản ánh lên thành phần đại biểu tham dự Đại hội Toàn Nga lần thứ I các Xô-viết đại biểu công nhân và binh lính, được khai mạc tại Petrograd vào ngày 3 tháng 6 năm 1917. Trong tổng số 777 đại biểu tuyên bố rõ thành phần đảng phái của mình, có 105 người Bolshevik, 285 người SR, và 248 người Menshevik.
Trong các bài phát biểu tại đại hội, các thủ lĩnh của phái Menshevik và SR đã đặc biệt kiên trì cố gắng chứng minh sự cần thiết phải duy trì liên minh với giai cấp tư sản. Luận điểm chính của những kẻ thỏa hiệp đã được diễn đạt bởi người Menshevik Tsereteli, khi ông tuyên bố rằng ở Nga không có đảng chính trị nào có thể tự mình nắm trọn vẹn quyền lực nhà nước. "Có một đảng như thế!" — một giọng nói dõng dạc vang lên từ hàng ghế của những người Bolshevik. Đó là giọng nói của Lenin.
Trong bài phát biểu đọc vào ngày 4 tháng 6, Lenin đã đập tan mọi luận điệu của phái thỏa hiệp. Chương trình của họ, ông nói, không phải là chương trình của nền dân chủ cách mạng — thứ mà người ta lớn tiếng ca ngợi vô hạn ở đây — mà là chương trình của một nước cộng hòa nghị viện tư sản. Nhưng bên cạnh một chính phủ tư sản, một kiểu quyền lực mới không thể tồn tại. Chỉ có một trong hai con đường: hoặc tiến lên hướng tới nước cộng hòa dân chủ công nông, nơi quyền lực chỉ thuộc về các Xô-viết, hoặc thụt lùi trở về với chính phủ tư sản thông thường, và khi ấy các Xô-viết sẽ bị các vị tướng phản cách mạng giải tán hoặc chết một cái chết không vinh quang. Trả lời Tsereteli, V.I. Lenin tuyên bố rằng đảng Bolshevik không từ chối quyền lực, mọi khoảnh khắc đảng đều sẵn sàng nắm lấy toàn bộ quyền lực nhằm thực thi chương trình của mình.
Trong một bài phát biểu khác vào ngày 9 tháng 6, Lenin đã vạch trần bản chất đế quốc chủ nghĩa của cuộc chiến tranh mà Chính phủ lâm thời vẫn đang tiếp tục, đồng thời chỉ ra một cách thuyết phục rằng chỉ có thể thoát khỏi chiến tranh trên con đường của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. "Hãy ủng hộ cuộc cách mạng của các giai cấp bị bọn tư bản áp bức,— Lenin kêu gọi,— hãy lật đổ giai cấp tư bản trong đất nước của các đồng chí và qua đó làm gương cho các nước khác. Chỉ có trong đó mới là chủ nghĩa xã hội. Chỉ có trong đó mới là cuộc đấu tranh chống lại chiến tranh".
Các bài phát biểu của V.I. Lenin đã tạo ra ấn tượng mạnh mẽ đối với các đại biểu thông thường của đại hội Xô-viết. Các thủ lĩnh Menshevik-SR đã phải tốn rất nhiều nỗ lực để thông qua tại đại hội một nghị quyết tín nhiệm chính phủ liên hiệp, cũng như quyết định tán thành "việc phòng thủ tổ quốc" và phê chuẩn việc tổ chức cuộc tổng tấn công ngoài mặt trận. Tại Ban Chấp hành Trung ương (ЦИК) các Xô-viết do đại hội bầu ra, các đảng phái tiểu tư sản đã giành được đa số áp đảo các ghế.
Tuy nhiên, ngay trong những ngày này, sự chia rẽ sâu sắc giữa giới chóp bu thỏa hiệp của các Xô-viết và quần chúng cách mạng đã bộc lộ rõ rệt. Trong lòng công nhân và binh lính thủ đô, phong trào tổ chức biểu tình chống chính phủ đang dâng trào tự phát nhằm phản đối các hành động khiêu khích đối với công nhân và lực lượng đồn trú Petrograd: chính phủ đang chuẩn bị "giảm tải" thủ đô khỏi một loạt xí nghiệp cùng với các tập thể cách mạng của họ và có ý định di dời các đơn vị quân đội mang tư tưởng cách mạng ra khỏi thành phố. Những người Bolshevik phản đối các cuộc biểu tình tự phát, rời rạc và đã triển khai công tác chuẩn bị để tiến hành một cuộc biểu tình hòa bình có tổ chức dưới khẩu hiệu "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!". Cuộc biểu tình dự kiến diễn ra vào ngày 10 tháng 6. Nó phải chỉ ra cho đại hội Xô-viết thấy tâm trạng thực sự của những người lao động.
Khi hay tin về cuộc biểu tình sắp diễn ra, các nhà lãnh đạo Menshevik-SR đã dấy lên một chiến dịch cuồng nộ chống lại những người Bolshevik và thông qua tại đại hội Xô-viết một nghị quyết cấm đoán mọi cuộc biểu tình "trong vòng ba ngày". Tuy nhiên, quyết định này đã vấp phải sự bất mãn mạnh mẽ đến mức giới thỏa hiệp buộc phải tự mình ấn định một cuộc biểu tình vào ngày 18 tháng 6, với hy vọng dẫn dắt nó dưới các khẩu hiệu chống Bolshevik.
Những người Bolshevik đã chấp nhận lời thách thức. Họ kêu gọi công nhân và binh lính xuống đường, bình tĩnh và tự tin bày tỏ nguyện vọng của mình: "Hãy để ngày mai..., ngày của cuộc biểu tình hòa bình, biến thành ngày phản đối sấm sét của Petrograd cách mạng chống lại ách áp bức và chuyên quyền đang hồi sinh!"
Vào ngày 18 tháng 6, khoảng nửa triệu người đã đổ ra tham gia biểu tình. Đại đa số diễu hành dưới các khẩu hiệu: "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!", "Đả đảo mười bộ trưởng tư bản!", "Bánh mì, hòa bình, tự do!", "Kiểm soát của công nhân đối với sản xuất!". Các cuộc biểu tình cách mạng hùng mạnh cũng diễn ra trong ngày này và những ngày tiếp theo tại Moscow, Ivanovo-Voznesensk, Sormovo, Kolomna, Kiev, Kharkov, Yekaterinoslav và nhiều thành phố khác. Như vậy, âm mưu của phái thỏa hiệp đã thất bại hoàn toàn. Ngay cả thủ lĩnh đảng Kadet là Milyukov cũng buộc phải thừa nhận rằng cuộc biểu tình tháng Sáu đã biến thành "sự triunh hoan của những người Bolshevik".
Đến thời điểm này, trong giới tư bản đã hình thành niềm tin rằng những người Menshevik và SR bất lực trong việc dùng những lời khuyên nhủ và tuyên bố để chặn đứng sự phát triển của cách mạng, và phương tiện hiệu quả duy nhất của phe phản cách mạng chính là bạo lực. Ý nghĩa đặc biệt gắn liền với điều này là cuộc tổng tấn công ngoài mặt trận do chính phủ và Bộ Tổng tư lệnh chuẩn bị. Ngay ngày hôm sau khi chính phủ liên hiệp được thành lập, người đứng đầu nó là vương tước Lvov đã tuyên bố: "Đất nước phải nói lên tiếng nói uy quyền của mình và đưa quân đội ra trận". Đổi lại, các nhà đế quốc chủ nghĩa Anh, Pháp và Mỹ đang thúc giục Chính phủ lâm thời, đồng thời tính toán rằng một cuộc tổng tấn công thành công sẽ giúp "thuần hóa" cuộc cách mạng Nga. Các thủ lĩnh của phái Menshevik và SR chia sẻ những kế hoạch này. "Họ vẫn nói về hòa bình, nhưng đang chuẩn bị tổng tấn công" — Vandervelde, một trong những sứ giả xã hội - sô-vanh do các chính phủ Entente phái sang Nga, đã ghi nhận trong những ngày này.
Vào ngày 18 tháng 6, đúng ngày diễn ra cuộc biểu tình ở Petrograd, Chính phủ lâm thời, sau khi có được sự hậu thuẫn từ Đại hội Xô-viết lần thứ I, đã đẩy quân đội Nga vào cuộc tổng tấn công. Quyết định của chính phủ đã gây ra sự phẫn nộ dữ dội ngoài mặt trận. Tại các cuộc mít-tinh đông đảo, binh lính đã đứng lên với yêu cầu: "Đả đảo chiến tranh!". Ở Mặt trận phía Tây, trong số mười lăm sư đoàn nhận được lệnh chuyển sang tấn công, mười sư đoàn thậm chí còn không ra đến các vị trí xuất phát. Chỉ riêng trong tập đoàn quân số 5 của Mặt trận phía Bắc, vì từ chối tham gia tấn công, khoảng 13.000 binh lính đã bị đưa ra xét xử. Quá trình cách mạng hóa quần chúng binh lính đã tiến xa rất nhiều. Tướng Brusilov trong một bản báo cáo gửi bộ trưởng chiến tranh đã viết: "...Ở một số trung đoàn, người ta công khai tuyên bố rằng đối với họ, ngoài Lenin ra không còn nhà cầm quyền nào khác".
Sự bất mãn của binh lính đối với cuộc chiến tranh vì những mụcهداف xa lạ với họ, sự bất tín nhiệm đối với bộ chỉ huy, cùng với tình trạng thiếu hụt đạn dược và pháo binh đã định đoạt sự thất bại của cuộc tổng tấn công. Cuộc phiêu lưu quân sự của Chính phủ lâm thời đã khiến quân đội Nga trả giá bằng 60.000 sinh mạng mới.
Cuộc khủng hoảng tháng Bảy. Sự kết thúc của tình trạng hai chính quyền
Sự sụp đổ của cuộc tổng tấn công tháng Bảy đã thúc đẩy nhanh chóng việc xóa bỏ tâm trạng phòng thủ trong nhân dân. Hoạt động cách mạng của quần chúng dâng trào với tốc độ chóng mặt. "Khi bạn bước vào môi trường công nhân,— một trong những người Bolshevik, cán bộ đảng của quận Vyborg ở thủ đô cho biết,— bạn cảm nhận được ở đó sự sục sôi và cuồn cuộn".
Đồng thời, một cuộc khủng hoảng chính phủ mới đang chín muồi. Các vòng tròn đế quốc chủ nghĩa của nước Nga và các đồng minh công khai yêu cầu thành lập một chính phủ "bàn tay sắt", có khả năng chấm dứt cuộc cách mạng và đảm bảo việc tiếp tục chiến tranh "đến chiến thắng cuối cùng". Thất bại ngoài mặt trận đã phục vụ cho giai cấp tư sản làm cớ để yêu cầu phái Menshevik và SR chuyển từ việc "thuyết phục" sang chính sách trấn áp, và sau khi đổ lỗi cho những người Bolshevik về các thất bại quân sự, hãy tiêu diệt lực lượng tiên phong cách mạng của giai cấp vô sản. Tận dụng một cái cớ thứ yếu (các cuộc đàm phán với Rada Ukraine), các bộ trưởng thuộc đảng Kadet đã nộp đơn từ chức vào ngày 2 tháng 7 và qua đó đẩy phái Menshevik và SR vào nguy cơ tan vỡ liên minh chính phủ. Những kẻ thỏa hiệp đang hoảng sợ lại sẵn sàng nhượng bộ một lần nữa trước phe phản cách mạng. Nhưng quần chúng lại phản ứng theo một cách khác.
Động thái của giai cấp tư sản đã làm tràn ly nước kiên nhẫn của công nhân và binh lính. Kể từ cuối tháng 6, tại Petrograd đã diễn ra các cuộc mít-tinh phản đối sôi sục chống lại cuộc tổng tấn công ngoài mặt trận, sự vi phạm các quyền dân chủ của công nhân và những mưu toan của chính phủ nhằm điều động các đơn vị mang tư tưởng cách mạng của lực lượng đồn trú thủ đô ra mặt trận. Việc từ chức mang tính chất khiêu khích của các bộ trưởng tư bản đã làm tình hình căng thẳng đến mức tột cùng. Ngày 3 tháng 7, các cuộc biểu tình tự phát chống chính phủ đã bắt đầu tại Petrograd. Lên tiếng đầu tiên là các binh lính của Trung đoàn súng máy số 1. Các đại diện của trung đoàn này đã đến tham dự cuộc họp của Hội nghị Bolshevik Petrograd và tuyên bố: "Trung đoàn của chúng tôi muốn bị giải tán, chúng tôi đang bị chế nhạo, chúng tôi không thể chờ đợi thêm nữa và đã quyết định hành động, vì mục đích đó chúng tôi đã cử các đại biểu của mình đi khắp các nhà máy và trung đoàn". Phong trào nhanh chóng dâng cao, đe dọa biến thành các cuộc đụng độ vũ trang.
Ban Chấp hành Trung ương đảng Bolshevik cho rằng khủng hoảng cách mạng vẫn chưa chín muồi. Quân đội và các tỉnh thành vẫn chưa hoàn toàn sẵn sàng để hỗ trợ các lực lượng cách mạng tại thủ đô, trong khi một hành động đơn độc tại Petrograd chỉ có thể tạo thuận lợi cho phe phản cách mạng tiêu diệt lực lượng tiên phong cách mạng. Do đó, các đại diện của đảng đã lập tức đến các xí nghiệp, nhà máy, các trung đoàn nhằm ngăn chặn quần chúng đổ ra đường. Nhưng điều đó đã trở thành bất thể. Vào buổi tối ngày 3 tháng 7, một số đơn vị quân đội và công nhân của một loạt nhà máy đã thực sự hành động. Binh lính bước ra với vũ khí trong tay. Cân nhắc đến tình hình thực tế, vào đêm 3 tháng 7, những người Bolshevik đã đưa ra quyết định đứng đầu phong trào của quần chúng nhằm mang lại cho nó một tính chất hòa bình và có tổ chức.
Ngày 4 tháng 7, một cuộc biểu tình quy mô lớn đã diễn ra tại thủ đô. Hơn nửa triệu công nhân, binh lính và thủy thủ diễu hành dưới khẩu hiệu "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!". Xe bọc thép và các hàng rào thủy thủ vũ trang, binh lính, cận vệ đỏ bảo vệ đoàn biểu tình khỏi các cuộc tấn công và khiêu khích. Một bộ phận người biểu tình hướng về cung điện Kshesinskaya, nơi đặt trụ sở Ban Chấp hành Trung ương Bolshevik. Tại đây, từ trên ban công, các diễn giả Bolshevik đã phát biểu. Các thủy thủ Kronstadt được chào đón bởi V.I. Lenin, người kêu gọi sự kiên nhẫn, vững vàng và cảnh giác. Các phái đoàn đông đảo đã đến thăm Ban Chấp hành Trung ương các Xô-viết tại Cung điện Tauride, tuyên bố ý chí kiên định của họ: quyền lực phải chuyển vào tay các Xô-viết. "Tôi, đại diện của 54 nhà máy,— một trong những sứ giả của công nhân phát biểu.— Các đồng chí thấy đấy, những gì viết trên các biểu ngữ... Chúng tôi tin tưởng Xô-viết, nhưng không tin những kẻ mà Xô-viết tin tưởng..."
Yêu cầu của quần chúng về việc chuyển giao quyền lực cho các Xô-viết hoàn toàn có khả năng hiện thực hóa. Nhưng phái Menshevik và SR sợ nhất là việc hủy bỏ liên minh với giai cấp tư sản và vì mục đích duy trì nó, họ chấp nhận mọi điều kiện của đảng Kadet. Giai cấp tư sản phản cách mạng đã được hỗ trợ quyết định bởi các đại diện của các đồng minh. Ngày 4 tháng 7, đại sứ Anh Buchanan đã trao cho Bộ trưởng Ngoại giao Tereshchenko một công hàm, trong đó yêu cầu khôi phục án tử hình trong quân đội và hải quân (án tử hình ở mặt trận và hậu phương đã bị bãi bỏ theo nghị quyết của Chính phủ lâm thời ngày 12 tháng 3), tước vũ khí của công nhân, thiết lập chế độ kiểm duyệt quân sự, cấm các tờ báo Bolshevik, tước vũ khí của tất cả các trung đoàn Petrograd tham gia biểu tình, v.v.
Chính phủ lâm thời quyết định sử dụng vũ khí chống lại người biểu tình, giao cho Tư lệnh quân đội Khu vực Petrograd là Tướng Polovtsev "lập lại trật tự trong thành phố". Phái thỏa hiệp tuyên bố cuộc biểu tình là "âm mưu của Bolshevik", "bạo loạn", "cuộc khởi nghĩa vũ trang". Ban Chấp hành Trung ương các Xô-viết gồm phái Menshevik-SR đã ra quyết định cấm biểu tình, và coi tất cả những ai vi phạm quyết định này là "những kẻ phản bội và kẻ thù của cách mạng". Họ khẩn cấp yêu cầu điều động quân đội từ mặt trận về và cắt cử các đại diện của mình để hỗ trợ Polovtsev tiến hành cuộc đàn đẫm máu chống lại những người biểu tình ôn hòa.
Vào ban ngày ngày 4 tháng 7, theo lệnh của Polovtsev, lúa-cát (cajaq) và học viên sĩ quan (yunker) đã nổ súng vào đoàn biểu tình. Hơn 400 người đã bị giết và bị thương. Chính phủ tuyên bố thiết quân luật tại Petrograd. Các vụ bắt giữ và sát hại những người Bolshevik, công nhân cách mạng, việc giải thể các đơn vị quân đội tham gia biểu tình đã bắt đầu. Các đội phản cách mạng đã đập phá trụ sở Ban Chấp hành Trung ương đảng Bolshevik, tòa soạn báo Pravda và nhà in nơi tờ báo được ấn hành.
Chính phủ ra lệnh bắt giữ V.I. Lenin và đưa ông ra xét xử với tội danh "phản quốc" và tổ chức khởi nghĩa vũ trang. Trên thực tế, những kẻ phản cách mạng dự định tổ chức một cuộc thanh trừng thể xác đối với lãnh tụ cách mạng chứ không phải một phiên tòa. Cân nhắc điều này, Ban Chấp hành Trung ương đảng Bolshevik đã đưa ra quyết định chuyển Lenin sang hoạt động bất hợp pháp. Trong vài ngày, Lenin vẫn ở lại bất hợp pháp tại Petrograd, sau đó ẩn náu trong một cái chòi lợp cỏ gần ga Razliv (sau đó, vào cuối tháng 8, ông di chuyển sang Phần Lan).
Các cuộc biểu tình hàng vạn người dưới khẩu hiệu "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!" cũng diễn ra ở Moscow, Nizhny Novgorod, Rostov, Kiev, Riga và một loạt thành phố khác. Tại Nizhny Novgorod đã xảy ra một cuộc đụng độ vũ trang giữa công nhân và các học viên sĩ quan. Những bất ổn nghiêm trọng nảy sinh trong hàng ngũ thủy thủ Hạm đội Biển Đen.
Vạch trần bản chất chính trị của các sự kiện tháng Bảy, V.I. Lenin viết: "Phong trào ngày 3 và 4 tháng 7 là cố gắng cuối cùng thông qua việc biểu tình để thúc giục các Xô-viết nắm lấy quyền lực. Kể từ thời điểm này, các Xô-viết, tức là phái SR và Menshevik thống trị trong đó, trên thực tế đã trao quyền lực cho phe phản cách mạng...".
Các bộ trưởng "xã hội chủ nghĩa" cố gắng ngụy trang chính sách phản cách mạng. Với mục đích này, họ đề xuất công bố một bản tuyên bố của chính phủ chứa đựng những lời hứa tuyên bố Nga là một nước cộng hòa và triệu tập Hội nghị Lập hiến, bắt đầu soạn thảo các luật về ngày làm việc 8 tiếng, bảo hiểm xã hội, về ruộng đất, v.v. Người đứng đầu chính phủ là vương tước Lvov kiên quyết bác bỏ dự thảo tuyên bố và từ chức. Ngày 8 tháng 7, A.F. Kerensky trở thành bộ trưởng - chủ tịch Chính phủ lâm thời, giữ lại cho mình cả chức vụ bộ trưởng chiến tranh và hải quân. Khi cựu Sa hoàng hay tin về việc bổ nhiệm Kerensky, ông đã ghi chép lại trong nhật ký của mình: "Con người này hoàn toàn ở đúng vị trí của mình vào thời điểm hiện tại: ông ta càng có nhiều quyền lực, thì sẽ càng tốt hơn".
Ban Chấp hành Trung ương các Xô-viết tuyên bố Chính phủ lâm thời là "chính phủ cứu rỗi cách mạng" và thừa nhận cho nó "những quyền hạn vô hạn và quyền lực vô hạn". Giờ đây, chính phủ của Kerensky đã bước lên con đường khủng bố công khai, thực hiện chương trình mà từ trước đó các nhà đế quốc chủ nghĩa Nga và các đồng minh của họ đã vạch ra. Án tử hình ngoài mặt trận được khôi phục, các tòa án dã chiến quân sự và chế độ kiểm duyệt quân sự sơ bộ được ban hành, các tờ báo Bolshevik — Pravda, Soldatskaya Pravda và các tờ khác bị cấm, các phái đoàn trừng phạt được phái tới Nizhny Novgorod, Tver, Tsaritsyn, Helsingfors, v.v.
Sau những ngày tháng Bảy, quyền lực hoàn toàn tập trung vào tay Chính phủ lâm thời phản cách mạng, còn các Xô-viết do phái Menshevik và SR lãnh đạo đã biến thành phụ tá của nó. Đạt được mục tiêu của mình, phái Kadet đã có thể quay trở lại chính phủ, ngày 24 tháng 7, một Chính phủ liên hiệp lâm thời mới dưới sự lãnh đạo của Kerensky được thành lập từ đại diện của các đảng phái tư sản và tiểu tư sản.
Các sự kiện tháng Bảy đã phục vụ cho quần chúng như một bài học khắc nghiệt, thúc đẩy tiến trình phát triển chính trị của nhân dân. "...Chính là sau những ngày tháng Bảy,— V.I. Lenin viết,— đại đa số nhân dân đã bắt đầu nhanh chóng chuyển sang phía những người Bolshevik". Cuộc cách mạng đã bước vào một pha phát triển mới.
Đại hội lần thứ VI của đảng Bolshevik
Sự thay đổi căn bản trong tình hình chính trị đất nước đòi hỏi đảng Bolshevik phải xem xét lại chiến thuật của mình. Đường lối chiến thuật mới của đảng đã được V.I. Lenin vạch ra trong các bài viết "Tình hình chính trị", "Về các khẩu hiệu", v.v., được ông viết ngay khi các sự kiện vừa diễn ra.
Trong các bài viết này, Lenin chỉ ra rằng vì giai cấp tư sản đã tự tổ chức và nắm giữ quyền lực trong nhà nước trong tay mình, còn các nhà lãnh đạo phái thỏa hiệp của các Xô-viết đã trượt dốc vào trại phản cách mạng, thời kỳ hai chính quyền đã chấm dứt. Khẩu hiệu chuyển giao toàn bộ quyền lực cho các Xô-viết, vốn trước đó là khẩu hiệu phát triển hòa bình của cách mạng, giờ đây, sau các sự kiện tháng Bảy, đã không còn đúng đắn nữa. Phải rút lại nó. "Khẩu hiệu chuyển giao quyền lực cho các Xô-viết lúc này sẽ vang lên như sự mộng mơ viển vông (Don Quixote) hoặc như một lời chế giễu. Khẩu hiệu này, về mặt khách quan, sẽ là sự lừa bịp nhân dân, là việc tiêm nhiễm vào họ ảo tưởng rằng đối với các Xô-viết, ngay cả bây giờ cũng chỉ cần muốn nắm lấy quyền lực hoặc ra nghị quyết về điều đó là có thể thu được quyền lực...".
Lenin đã đưa ra và luận chứng cho một khẩu hiệu mới: chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang, lật đổ nền chuyên chính của giai cấp tư sản và thiết lập nền chuyên chính vô sản. Sự thay đổi các khẩu hiệu không có nghĩa là những người Bolshevik từ bỏ đánh giá của mình về các Xô-viết với tư cách là hình thức chuyên chính vô sản tốt nhất trong các điều kiện lịch sử đương thời. Các Xô-viết, Lenin lưu ý, có thể và sẽ phải xuất hiện trong cuộc cách mạng mới, nhưng đó sẽ không còn là các Xô-viết Menshevik-SR hiện tại — những cơ quan thỏa hiệp với giai cấp tư sản, mà là các cơ quan đấu tranh cách mạng chống lại nó. "Việc chúng ta khi đó vẫn sẽ ủng hộ việc xây dựng toàn bộ nhà nước theo kiểu Xô-viết là điều hiển nhiên. Đây không phải là vấn đề về các Xô-viết nói chung, mà là vấn đề đấu tranh chống lại phe phản cách mạng hiện tại và sự phản bội của các Xô-viết hiện tại".
V.I. Lenin chưa từng ngừng nghỉ dù chỉ một phút các hoạt động vĩ đại nhằm lãnh đạo đảng và giai cấp công nhân. Tại "căn phòng xanh" của mình (như cách ông gọi đùa cái chòi lợp cỏ bên hồ Razliv), ông viết các bài báo cho các tờ báo Bolshevik, làm việc với bản thảo cuốn sách "Nhà nước và cách mạng". Các ủy viên Ban Chấp hành Trung ương đã bí mật đến Razliv để xin ý kiến Lenin, thảo luận với ông về những vấn đề tối quan trọng trong ngày.
Các chỉ thị của Lenin đã được Đại hội lần thứ VI của đảng Bolshevik tiếp thu và củng cố. Đại hội diễn ra trong điều kiện bán hợp pháp tại Petrograd từ ngày 26 tháng 7 đến ngày 3 tháng 8 năm 1917. Đảng lúc này đã quy tụ trong hàng ngũ của mình tới 240.000 đảng viên — gấp ba lần so với thời điểm diễn ra Hội nghị tháng Tư. Điều này minh chứng cho sự gia tăng to lớn và không ngừng nghỉ trong ảnh hưởng của những người Bolshevik đối với giai cấp công nhân và toàn thể người lao động.
Các phiên họp của đại hội được khai mạc bởi một trong những đảng viên Bolshevik kỳ cựu nhất — M.S. Olminsky. Báo cáo về hoạt động của Cục Tổ chức trong việc triệu tập đại hội do Y.M. Sverdlov trình bày. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương và báo cáo về tình hình chính trị do I.V. Stalin trình bày. Trong nghị quyết "Về tình hình chính trị", đại hội ghi nhận: "Hiện nay, sự phát triển hòa bình và việc chuyển giao quyền lực không đau đớn cho các Xô-viết đã trở thành bất khả thi, bởi vì quyền lực trên thực tế đã chuyển vào tay giai cấp tư sản phản cách mạng. Khẩu hiệu đúng đắn vào lúc này chỉ có thể là sự tiêu diệt hoàn toàn nền chuyên chính của giai cấp tư sản phản cách mạng". Giai cấp vô sản, nghị quyết chỉ rõ, "phải tập trung mọi nỗ lực vào việc tổ chức các lực lượng cho đến thời điểm mà cuộc khủng hoảng toàn quốc và cao trào quần chúng sâu sắc tạo ra các điều kiện thuận lợi để tầng lớp nghèo đói ở thành thị và nông thôn chuyển sang phía công nhân — chống lại giai cấp tư sản".
Khi thảo luận về vấn đề cốt lõi — triển vọng của cuộc cách mạng — đã diễn ra cuộc va chạm gay gắt giữa hai đường lối: đường lối của Lenin về thắng lợi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Nga, được đại đa số đại hội ủng hộ, và đường lối cơ hội của một nhóm nhỏ các đại biểu (Preobrazhensky, Bukharin), những kẻ không tin vào khả năng của giai cấp công nhân trong việc lôi kéo nông dân lao động đi theo mình và tự lực chiến thắng giai cấp tư sản. Trả lời Preobrazhensky, kẻ cho rằng cách mạng xã hội chủ nghĩa nhất thiết phải diễn ra ở phương Tây trước tiên, I.V. Stalin nói: "Không loại trừ khả năng chính nước Nga sẽ là quốc gia dọn đường đi tới chủ nghĩa xã hội".
Tất cả các nghị quyết của Đại hội VI đều phục vụ cho nhiệm vụ trọng tâm — chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang. Đại hội đã vạch ra nền tảng kinh tế của đảng, tính toán nhằm cứu đất nước khỏi thảm họa kinh tế đang đe dọa, và thực hiện các cải cách xã hội chủ nghĩa đã chín muồi về mặt khách quan. Điều lệ mới của đảng đã được thông qua và Ban Chấp hành Trung ương đứng đầu bởi V.I. Lenin được bầu chọn.
Theo ủy quyền của đại hội, Ban Chấp hành Trung ương đã gửi bản tuyên ngôn tới toàn thể người lao động, kêu gọi họ chuẩn bị cho các trận chiến quyết định với nền chuyên chính tư sản: "Một phong trào mới đang đến gần và giờ phút cáo chung của thế giới cũ đang điểm. Vậy hãy chuẩn bị cho các trận đấu mới, những đồng chí chiến đấu của chúng ta! Một cách vững vàng, dũng cảm và bình tĩnh, không sa vào khiêu khích, hãy tích lũy lực lượng, xếp hàng thành các đội ngũ chiến đấu! Dưới ngọn cờ của đảng, hỡi những người vô sản và binh lính! Dưới ngọn cờ của chúng ta, hỡi những vùng quê bị áp bức!"
Sự đập tan cuộc bạo loạn Kornilov
Sau các sự kiện tháng Bảy, giai cấp tư sản bắt đầu huy động lực lượng một cách ráo riết, nhằm đạt được sự tiêu diệt hoàn toàn cuộc cách mạng và thiết lập một nền chuyên chính quân sự — thứ sẽ dọn đường cho việc khôi phục chế độ quân chủ.
Đảng Kadet là kẻ tổ chức cuộc âm mưu chống lại cách mạng. Nó dựa vào sự hậu thuẫn của toàn bộ phe phản cách mạng tư sản - địa chủ và các vòng tròn đế quốc chủ nghĩa của các nước phương Tây.
Việc kích hoạt "Ủy ban chính của liên minh sĩ quan" — nơi quy tụ các phần tử phản cách mạng trong quân đội và hải quân, việc triệu tập Đại hội Thương mại và Công nghiệp Toàn Nga cũng là những mắt xích trong âm mưu đang được chuẩn bị. Một trong những trung tâm chính của phe phản cách mạng nằm ở Đại bản doanh (Stavka). Ngày 18 tháng 7, thay thế Brusilov, Tướng Kornilov được bổ nhiệm vào vị trí tổng tư lệnh tối cao, người mà giai cấp tư sản Nga và các đồng minh nhắm cho vai trò nhà độc tài. "Tất cả sự cảm tình của tôi đều đứng về phía Kornilov... Kornilov là một con người mạnh mẽ hơn nhiều so với Kerensky", đại sứ Anh tại Nga Buchanan đã ghi nhận.
Ngày 12 tháng 8 tại Moscow, tại Nhà hát Lớn, "Hội nghị Quốc gia" đã được khai mạc, do Chính phủ lâm thời triệu tập dưới ngọn cờ "thống nhất quyền lực nhà nước với tất cả các lực lượng có tổ chức của đất nước". Tại đây có các đại biểu Duma Quốc gia của bốn khóa, đại diện của các Duma đô thị, hội đồng tự quản zemstvo, các vòng tròn thương mại - công nghiệp và ngân hàng, giới quân phiệt, giáo sĩ, v.v. Đại diện cho các Xô-viết thỏa hiệp là một phái đoàn bao gồm những người Menshevik và SR.
"Hội nghị Quốc gia" khai mạc bằng một bài phát biểu hiếu chiến của Kerensky, kẻ đe dọa sẽ trừng trị "bằng sắt và máu" các đối thủ của mình. Sau đó, Tướng Kornilov trình bày chương trình đấu tranh chống cách mạng của mình, kêu gọi các biện pháp quyết liệt để "nâng cao kỷ luật ở mặt trận" và lập lại "trật tự" ở hậu phương. Một bài phát biểu mang đậm tính chất tàn sát do Ataman Cossack Kaledin đọc lên, yêu cầu bãi bỏ các Xô-viết, áp dụng án tử hình cả ở hậu phương, quân sự hóa các tuyến đường sắt và ngành công nghiệp phục vụ cho chiến tranh.
Sự phản động quốc tế tích cực ủng hộ "Hội nghị Quốc gia". Tổng thống Hợp chủng quốc Hoa Kỳ Wilson đã gửi một bức điện mừng tới hội nghị, trong đó hứa hẹn sẽ dành "mọi sự hỗ trợ vật chất cho chính phủ Nga" trong cuộc đấu tranh "chống lại mọi kẻ thù, cả trong lẫn ngoài".
Theo lời hiệu triệu của những người Bolshevik, giai cấp vô sản đã đối chọi lại buổi duyệt binh của các lực lượng phản cách mạng này bằng một cuộc bãi công quy mô lớn tại Moscow, thu hút hơn 400.000 công nhân tham gia. Các cuộc bãi công phản đối cũng bùng nổ ở Kiev, Kharkov, Saratov, Kostroma và các thành phố khác. Chúng cho thấy giai cấp vô sản có giác quan chính trị đang đi theo những người Bolshevik.
Trở về Đại bản doanh sau "Hội nghị Quốc gia", Kornilov tiến hành thực hiện âm mưu trên thực tế. Ngày 21 tháng 21 (ghi chú: trong bản gốc ghi 21 августа - 21 tháng 8), hắn giao nộp Riga cho người Đức, đổ lỗi cho binh lính về việc này. Ngay lúc đó, báo chí tư sản dấy lên một chiến dịch ầm ĩ chống lại những người Bolshevik, buộc tội họ chuẩn bị khởi nghĩa ở Petrograd. Tiếp theo đó, dưới cớ bảo vệ thủ đô, Đại bản doanh với sự đồng thuận của Chính phủ lâm thời đã điều động các đơn vị quân đội mà họ cho là đáng tin cậy nhất đến khu vực Petrograd: Quân đoàn kỵ binh số 3 và cái gọi là Sư đoàn "Dã man" (Dikaya diviziya), bao gồm các sơn cựu chiến binh Hồi giáo vùng Kavkaz. Tổng chỉ huy được giao cho Tướng Krymov. Trong một mệnh lệnh bí mật ban hành ngày 25 tháng 8, Krymov xác định mục tiêu của chiến dịch như sau: "Tổng tư lệnh tối cao đã hạ lệnh cho tôi lập lại trật tự ở Petrograd, Kronstadt và toàn bộ Quân khu Petrograd, đồng thời chỉ thị: xác nhận với tất cả chỉ huy các binh đoàn rằng phải sử dụng vũ khí không mảy may do dự hay cảnh báo đối với những kẻ chống lệnh, dân sự lẫn quân sự". Bản thân tại Petrograd, các tổ chức phản cách mạng theo phái quân chủ đang chuẩn bị dàn dựng một "bạo loạn Bolshevik" để tạo cớ cho các đơn vị trừng phạt của Krymov tiến hành cuộc thanh trừng vũ trang chống lại công nhân và binh lính cách mạng.
Sự giúp đỡ tích cực cho những kẻ âm mưu phản cách mạng đã được thực hiện bởi các nhà đế quốc chủ nghĩa nước ngoài. Báo chí tư sản Mỹ, Anh, Pháp bày tỏ sự đồng cảm công khai đối với Kornilov. Trong thành phần quân đội của Kornilov có các sĩ quan Anh và Pháp cải trang thành quân phục quân đội Nga.
Kẻ tòng mưu trong âm mưu của Kornilov còn có Kerensky, kẻ cho đến phút cuối cùng vẫn tìm kiếm con đường thỏa hiệp với tập đoàn quân sự. Chỉ sau khi trở nên rõ ràng rằng Kornilov không có ý định chia sẻ quyền lực với hắn, và sự phẫn nộ của nhân dân có thể quét sạch cả "chủ nghĩa Kornilov" lẫn "chủ nghĩa Kerensky", hắn mới tuyên bố Kornilov là kẻ phản quốc và ra lệnh bắt giữ hắn. "Kerensky là một kẻ theo Kornilov, đã cãi vã ngẫu nhiên với Kornilov và tiếp tục giữ mối liên minh mật thiết nhất với những kẻ theo Kornilov khác" — V.I. Lenin đã viết như vậy.
Các hoạt động quân sự do Kornilov khởi xướng đã được các bộ trưởng Kadet hỗ trợ bằng một đòn bẩy chính trị. Giữa lúc cao trào của các sự kiện, họ đã nộp đơn từ chức nhằm làm rối loạn bộ chính phủ và ép buộc Kerensky phải thỏa hiệp với Kornilov.
Cuộc bạo loạn Kornilov đã vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ quần chúng lao động rộng rãi. Kerensky và Ban Chấp hành Trung ương Xô-viết thỏa hiệp đã thể hiện sự hoang mang và bất lực hoàn toàn. Những người Bolshevik đã đóng vai trò là những kẻ tổ chức đập tan chủ nghĩa Kornilov.
Ban Chấp hành Trung ương đảng Bolshevik kêu gọi công nhân và binh lính đứng lên đấu tranh quyết liệt chống lại phe phản cách mạng. Đảng triển khai hoạt động sôi nổi nhằm giải thích bản chất thực sự của chủ nghĩa Kornilov, huy động mọi tổ chức của giai cấp công nhân — các Xô-viết, công đoàn, ủy ban nhà máy xưởng thợ, Cận vệ Đỏ. Những người Bolshevik đặc biệt chú trọng đến việc vũ trang cho công nhân. Số lượng công nhân được vũ trang chỉ riêng tại Petrograd đã đạt tới 40.000 người. Tại các nhà máy, vũ khí và đạn dược được chế tạo ngày đêm. Công nhân đào hào quanh Petrograd, dựng lên các hàng rào kẽm gai. Các đơn vị cách mạng thuộc lực lượng đồn trú thủ đô được đặt trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu. Để bảo vệ Petrograd, hàng nghìn thủy thủ Kronstadt vũ trang đã kéo đến. Hàng trăm tuyên truyền viên Bolshevik đã thâm nhập vào các đơn vị quân đội do Kornilov điều đến thủ đô, và dưới sự ảnh hưởng của họ, binh lính và lúa-cát bắt đầu chuyển sang phía công nhân. Ở Mặt trận phía Tây, các binh lính cách mạng đã thiết lập quyền kiểm soát đối với các nút giao thông đường sắt Minsk, Gomel, Vitebsk, Orsha, cũng như các con đường cao tốc dẫn tới Kiev và Petrograd. Công nhân đường sắt tháo dỡ đường ray để cản trở các đoàn tàu chở quân Kornilov di chuyển.
Trong tiến trình đấu tranh chống chủ nghĩa Kornilov, các Xô-viết đại biểu công nhân và binh lính đã trở thành những trung tâm tổ chức lực lượng cách mạng. Tại nhiều nơi, các ủy ban cách mạng do những người Bolshevik lãnh đạo đã được thành lập trực thuộc các Xô-viết. V.I. Lenin lúc bấy giờ viết rằng "chỉ cần một 'cơn gió trong lành' của chủ nghĩa Kornilov, hứa hẹn một trận cuồng phong tốt lành, là đủ để mọi thứ mốc meo trong Xô-viết bay biến đi trong chốc lát và sự chủ động của quần chúng cách mạng bắt đầu biểu hiện như một điều gì đó vĩ đại, hùng mạnh, không thể khuất phục". Ở Moscow, Kharkov, Tsaritsyn, Nizhny Novgorod, vùng Urals, Donbass, Siberia và Kavkaz, tại nhiều ga đường sắt, những người Bolshevik đã đứng ra làm tổ chức cho quần chúng cách mạng đấu tranh chống lại phe Kornilov.
Nhận thấy sự thất bại của chiến dịch tiến đánh Petrograd, Tướng Krymov đã tự sát. Chủ nghĩa Kornilov sụp đổ hoàn toàn.
Sự chín muồi của cuộc khủng hoảng toàn quốc
Vào mùa thu năm 1917, một cuộc khủng hoảng toàn quốc trầm trọng nhất đã nhanh chóng chín muồi trong cả nước, bao trùm lên mọi lĩnh vực quan hệ kinh tế và kinh tế - xã hội chính trị.
Đời sống của quần chúng nhân dân ngày càng trở nên tồi tệ hơn từng ngày. Thảm họa kinh tế và nạn đói đang không thương tiếc tiến sát đến đất nước. Giai cấp tư sản đế quốc chủ nghĩa đã tiến hành "chủ nghĩa Kornilov kinh tế", mưu toan — như lời tuyên bố đầy trơ trẽn của một trong những thủ lĩnh của chúng là P. Ryabushinsky — dùng "bàn tay xương xô của nạn đói" để bóp nghẹt cuộc cách mạng. Các nhà tư bản ngày càng thường xuyên viện đến biện pháp đóng cửa xí nghiệp (lokat) như một phương thức đấu tranh chống lại công nhân, che giấu các kho dự trữ dầu mỏ, than đá và qua đó một cách có ý thức làm trầm trọng thêm các khó khăn về nhiên liệu, đồng thời làm tê liệt hoạt động giao thông vận tải.
Vật giá leo thang và nạn đầu cơ đã đạt tới mức độ chưa từng thấy. Tiền lương thực tế của công nhân đã sụt giảm gần một nửa so với năm 1913. Sức mua của đồng rúp do việc phát hành ồ ạt tiền giấy không có gì đảm bảo — "kerenka" — thực tế chiếm chưa đầy mười cô-kếch trước chiến tranh.
Ở nông thôn, giới địa chủ cũng tiến hành cùng một kiểu "chủ nghĩa Kornilov kinh tế" đó: không cày cấy ruộng đồng, cho gia súc phá hoại hoa màu, tiêu hủy lương thực, gia súc, với mục đích gây ra nạn đói trong nước. Lượng lương thực chuyển về Petrograd, Moscow và các trung tâm khác không ngừng sụt giảm. Vào tháng 8, khẩu phần bánh mì ở Moscow và Petrograd đã bị cắt giảm xuống còn 200 gram mỗi ngày.
Chính phủ lâm thời bất lực và không muốn đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng. Nó hết lòng hậu thuẫn những kẻ phá hoại, biện minh và khuyến khích các vụ đóng cửa xí nghiệp, làm gia tăng sự lệ thuộc của nước Nga vào chủ nghĩa đế quốc nước ngoài. Nước Nga đang đứng trước thảm họa không thể tránh khỏi, Lenin viết vào tháng 9 năm 1917. "Chỉ có sự đoạn tuyệt một cách tận tụy và triệt để với các nhà tư bản cả trong chính sách đối nội lẫn đối ngoại mới có thể cứu được cuộc cách mạng của chúng ta và đất nước chúng ta đang bị kẹp trong chiếc kìm sắt của chủ nghĩa đế quốc".
Quần chúng nhân dân đoàn kết xung quanh những người Bolshevik. Trong tiến trình đấu tranh cách mạng chống lại sự phá hoại của các nhà tư bản, công nhân đã chiếm giữ các xí nghiệp, bãi nhiệm ban quản lý cũ, bắt giữ những kẻ chống đối, tự tay nắm quyền quản lý sản xuất hoặc thiết lập sự kiểm soát đối với sản xuất. Phong trào công nhân đã tiến sát đến sự cần thiết phải thiết lập nền chuyên chính vô sản.
Vào mùa thu năm 1917, cuộc đấu tranh của nông dân cũng được nâng lên một nấc thang mới. Tại nhiều tỉnh, nông dân đã chiếm đoạt ruộng đất và nông cụ của địa chủ, và trong một số trường hợp đã đập phá, đốt cháy các dinh cơ địa chủ. Cuộc khởi nghĩa của nông dân lan rộng với quy mô đặc biệt lớn tại các tỉnh Tambov, Saratov, Kursk, Kiev, Yekaterinoslav, Kazan và một số tỉnh khác. Ngay cả theo số liệu chính thức, số lượng các cuộc khởi nghĩa của nông dân trong tháng 9 đã cao gấp sáu lần so với số các cuộc biểu tình tương tự vào tháng 5.
Phong trào giải phóng dân tộc của các dân tộc bị áp bức ở Nga đang dâng cao. Các vụ va chạm giữa các tổ chức tư sản - dân tộc chủ nghĩa địa phương và các đại diện của Chính phủ lâm thời ngày càng trở nên thường xuyên hơn. Đồng thời, công nhân và nông dân các dân tộc bị áp bức, noi gương giai cấp vô sản và nông dân lao động Nga, đã tăng cường đấu tranh chống lại các giai cấp bóc lột. Một số cuộc xung đột đã leo thang thành các cuộc đụng độ vũ trang.
Ngày 12 tháng 9, công nhân và binh lính Tashkent đã thành lập Ủy ban Cách mạng. Nó đã trực tiếp nắm giữ quyền quản lý thực tế thành phố, bãi chức tư lệnh quân đội và trưởng phòng tham mưu quân khu, quân quan trấn giữ thành phố, tước vũ khí trường chuẩn úy, v.v. Chính phủ lâm thời đã phái một đoàn trừng phạt đến Tashkent. Với sự giúp đỡ của phái Menshevik và SR — những lực lượng vẫn duy trì đa số trong Xô-viết Khu vực Turkestan, các nhà cầm quyền chính phủ đã thành công trong việc khôi phục tình trạng cũ tại thành phố.
Ukraine bị bao trùm bởi một phong trào công nhân và nông dân mạnh mẽ mà không hành động nào của các đơn vị trừng phạt chính phủ hay chính sách dân tộc chủ nghĩa của Hội đồng Trung ương (Rada) có thể ngăn chặn được.
Tại Ngoại Kavkaz, đứng đầu phong trào cách mạng là giai cấp vô sản Baku. Nó ngày càng đoàn kết chặt chẽ xung quanh đảng Bolshevik. Những người Bolshevik có ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ trong giới công nhân dầu mỏ. Ảnh hưởng của đảng Bolshevik cũng gia tăng trong số công nhân Tiflis.
Cuộc đấu tranh giai cấp trở nên gay gắt hơn tại các khu vực thuộc vùng Baltic chưa bị quân đội Đức chiếm đóng. Vào mùa thu năm 1917, những người Bolshevik ở Estonia và Latvia đã dẫn dắt đại đa số công nhân và tầng lớp nông dân nghèo đói.
Một bước ngoặt căn bản đã diễn ra trong tâm trạng của binh lính và thủy thủ. Họ không còn muốn chiến đấu vì lợi ích của các nhà tư bản và địa chủ nữa. Giữa binh lính và sĩ quan đã hình thành một vực thẳm không thể vượt qua. Những tàn dư cuối cùng của sự tin cậy đối với giới sĩ quan tư sản - quý tộc đã bị phá hủy bởi âm mưu Kornilov (trong đó đại đa số sĩ quan đã tham gia hoặc tỏ thái độ thông cảm). Tình trạng cung cấp lương thực và quân trang cho quân đội liên tục tồi tệ đi. Các trường hợp từ chối tuân thủ mệnh lệnh chiến đấu của toàn bộ các đơn vị và binh đoàn ngày càng phổ biến. Việc kết nghĩa (brataniye) với binh lính đối phương mang tính chất quần chúng.
Mặt trận đang tan rã. Phe phản cách mạng mưu toan đùn đẩy trách nhiệm này lên đầu những người Bolshevik. Nhưng trên thực tế, sự tan rã của mặt trận là hệ quả trực tiếp từ chính sách đế quốc chủ nghĩa và phản nhân dân của Chính phủ lâm thời. Những người Bolshevik nhìn thấy sự cứu rỗi của nước Nga nằm ở việc lật đổ nền chuyên chính của giai cấp tư sản và thiết lập quyền lực của các Xô-viết — lực lượng duy nhất có thể tổ chức việc bảo vệ Tổ quốc cách mạng. Quần chúng binh lính và thủy thủ, khi nhận thức rõ sự đốn mạt của phái Menshevik và SR, đã trục xuất họ khỏi các ủy ban cấp đại đội, trung đoàn và bầu chọn những người Bolshevik. Các cuộc mít-tinh của binh lính ngày càng đưa ra nhiều nghị quyết bất tín nhiệm Chính phủ lâm thời. Vào mùa thu năm 1917, đại đa số binh lính và thủy thủ đã đi theo những người Bolshevik.
Bên trong các đảng tiểu tư sản đã bắt đầu xảy ra sự phân rã. Dưới sức ép của nông dân có tư tưởng cách mạng, cánh tả đã tách ra khỏi đảng SR (Spiridonova, Kolegaayev, Proshyan, Kamkov, v.v.). "Những người SR tả khu vực", mặc dù không cắt đứt hoàn toàn quan hệ với ban lãnh đạo SR, đã bắt đầu thực hiện một chính sách độc lập trong một số vấn đề, phản đối liên minh với giai cấp tư sản, và ủng hộ việc xóa bỏ quyền sở hữu ruộng đất của địa chủ. Đảng Menshevik cũng đang trải qua sự phân rã.
Chỉ số rõ rệt nhất cho thấy sự chuyển dịch hoàn toàn của quần chúng công nhân và binh lính về phía đảng Bolshevik chính là quá trình "Bolshevik hóa" các Xô-viết. Ngày 31 tháng 8, Xô-viết Petrograd đã thông qua nghị quyết do những người Bolshevik đệ trình, kêu gọi thành lập chính quyền từ các đại diện của giai cấp vô sản và nông dân cách mạng. Đoàn chủ tịch Xô-viết Petrograd gồm phái SR-Menshevik đứng đầu bởi Chkheidze đã từ chức, và những người Bolshevik đã lên nắm quyền lãnh đạo Xô-viết. Ngày 5 tháng 9, Xô-viết đại biểu công nhân Moscow đã chuyển sang phía những người Bolshevik. Thời kỳ Bolshevik hóa các Xô-viết trên toàn quốc đã bắt đầu. Trong điều kiện cao trào cách mạng toàn dân, đảng Bolshevik một lần nữa giương cao khẩu hiệu "Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!". Giờ đây, nó mang ý nghĩa là lời kêu gọi khởi nghĩa vũ trang nhằm thiết lập nền chuyên chính vô sản dưới hình thức các Xô-viết.
Giai cấp tư sản với sự hỗ trợ của phái thỏa hiệp đã thực hiện nhiều thủ đoạn đa dạng để giữ quyền lực trong tay mình. Ngày 1 tháng 9 năm 1917, Chính phủ lâm thời tuyên bố Nga là nước cộng hòa. Cuối cùng, Duma Quốc gia khóa IV cũng đã chính thức bị giải tán, các đại biểu hữu khuynh của nó sau Cách mạng Tháng Hai vẫn tiếp tục nhóm họp tại cái gọi là "Các hội nghị thành viên Duma Quốc gia". Đồng thời, Ban Chấp hành Trung ương các Xô-viết tuyên bố triệu tập "Hội nghị Dân chủ Toàn Nga", vốn được cho là nhằm giải quyết vấn đề tổ chức chính quyền trên các nguyên tắc dân chủ. Trên thực tế, đây là một nước đi được tính toán nhằm đánh lạc hướng quần chúng khỏi cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa đang chín muồi nhanh chóng, bẻ lái đất nước theo con đường phát triển tư sản - lập hiến.
Hội nghị Dân chủ khai mạc vào ngày 14 tháng 9 tại Petrograd. Phần lớn các ghế trong hội nghị này bị chiếm giữ bởi tầng lớp chóp bu Menshevik-SR thuộc Ban Chấp hành Trung ương các Xô-viết và Ủy ban Chấp hành Xô-viết Đại biểu Nông dân Toàn Nga, cũng như đại diện của các zemstvo phản dân chủ và hội đồng tự quản đô thị, các hội hợp tác xã, v.v. Trong khi đó, thành phần đại diện từ các tổ chức công nhân và binh lính, từ các Xô-viết địa phương đã bị hạn chế tối đa. Nhóm các đại biểu Bolshevik tham gia hội nghị đã vạch trần các thủ đoạn của phái thỏa hiệp và kêu gọi quần chúng đấu tranh giành toàn bộ quyền lực về tay các Xô-viết.
Sau cuộc bạo loạn Kornilov, như tuyên bố của những người Bolshevik đã nêu rõ, sau "thử thách mới này mà không gì có thể phai mờ khỏi ý thức của công nhân, binh lính, nông dân, tiếng kêu được đảng ta giương cao ngay từ những ngày đầu cách mạng — 'Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết' — ở trung tâm và tại các địa phương, đã trở thành tiếng nói của toàn thể đất nước cách mạng". Trong điều kiện phong trào quần chúng đang dâng cao, ngay cả đa số được lựa chọn kỹ lưỡng của Hội nghị Dân chủ cũng buộc phải bác bỏ nghị quyết về việc hồi sinh liên minh chính phủ giữa các đảng tiểu tư sản với phái Kadet sau nhiều lần dao động. Hội nghị đã tách ra khỏi thành phần của mình cái gọi là Hội đồng nước Nga (Nghị viện tiền phương - Predparlament), giao cho nó các chức năng thực tế của một cơ quan cố vấn trực thuộc Chính phủ lâm thời. V.I. Lenin đã viết rằng "mục đích duy nhất của tiền nghị viện là bịp bợm quần chúng, lừa dối công nhân và nông dân, đánh lạc hướng họ khỏi cuộc cách mạng mới đang lớn mạnh, che mắt các giai cấp bị áp bức bằng một bộ xiêm y mới cho 'liên minh' cũ, đã qua thử nghiệm, rách rưới và nhầu nhĩ với giai cấp tư sản...".
Ban Chấp hành Trung ương đảng Bolshevik quyết định tẩy chay Tiền nghị viện. Những người Bolshevik đã phátي triển một chiến dịch rộng lớn nhằm triệu tập Đại hội Toàn Nga lần thứ II các Xô-viết, tập trung mọi lực lượng vào công tác chuẩn bị và tiến hành khởi nghĩa vũ trang.
Tầng lớp chóp bu thỏa hiệp của các Xô-viết, khi nhìn thấy sự thất bại nhãn tiền của trò hề Hội nghị Dân chủ, lại tiếp tục quay sang việc thành lập chính phủ liên hiệp. Ngày 25 tháng 9, dưới sự chủ tọa của Kerensky, nội bộ liên hiệp thứ ba đã được thành lập. Phe phản cách mạng triển khai công tác chuẩn bị khẩn trương cho một âm mưu quân sự mới, "chủ nghĩa Kornilov lần thứ hai". Các đơn vị quân đội được rút khỏi mặt trận mà chính phủ vẫn còn hy vọng vào lòng trung thành của chúng đã được kéo về Petrograd và các trung tâm công nghiệp lớn khác (Moscow, Kiev, Minsk, Donbass). Đồng thời, việc điều động các đơn vị cách mạng rời khỏi thủ đô đang được chuẩn bị.
Nhằm cởi trói cho đôi tay của mình, Chính phủ lâm thời chuẩn bị ký kết một hiệp ước hòa bình riêng rẽ với Đức, giao nộp Petrograd cho người Đức và di dời đến Moscow. Kế hoạch này bắt đầu được thực hiện. Cụ thể, đã có những mưu toan tước vũ khí Pháo đài Kronstadt. Vào cuối tháng 9, khi các lực lượng kết hợp của hải quân và quân đội Đức tiến hành một cuộc tấn công vào khu vực các đảo thuộc quần đảo Moonsund, những hành động tội ác của bộ chỉ huy đã đẩy các lực lượng phòng thủ vào tổn thất lớn và dẫn đến việc đối thủ chiếm giữ các hòn đảo. Chỉ có sự kháng cự bền bỉ của binh lính, cùng với các hành động anh dũng của các thủy thủ cách mạng vùng Baltic — những người đã gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho lực lượng vượt trội của hải quân địch — mới ngăn chặn được bước tiến của quân Đức thọc sâu tới Revel và Petrograd. Nhưng giai cấp tư sản vẫn không từ bỏ ý định giao nộp thủ đô cho những kẻ đế quốc chủ nghĩa Đức. "Tôi nghĩ, mặc xác nó đi, cái Petrograd ấy..." — Rodzyanko tuyên bố với sự thẳng thắn đầy trơ trẽn, đồng thời bổ sung thêm rằng ông ta sẽ chỉ cảm thấy vui mừng nếu như hạm đội và các cơ quan cách mạng — các Xô-viết — đồng thời bị tiêu diệt trong quá trình đó.
Số phận của cuộc cách mạng, tương lai của nước Nga đang lâm vào tình thế nguy hiểm chết người. Việc tiếp tục duy trì nền chuyên chính tư sản đe dọa đất nước bằng sự sụp đổ kinh tế và thảm họa quốc gia. Chỉ có sự chuyển giao ngay lập tức quyền lực chính trị cho giai cấp công nhân, cho các Xô-viết mới có thể cứu được đất nước và cuộc cách mạng. Vào mùa thu đầy biến động năm 1917, V.I. Lenin đã viết các tác phẩm mang tính cương lĩnh: "Thảm họa đang đe dọa và cách đấu tranh chống lại nó", "Các nhiệm vụ của cách mạng", "Khủng hoảng đã chín muồi", "Liệu những người Bolshevik có giữ được quyền lực nhà nước hay không", v.v., trong đó vạch ra con đường duy nhất khả dĩ cứu lấy nước Nga — thiết lập nền chuyên chính vô sản và tiến hành các cải cách xã hội chủ nghĩa. Đây là một kế hoạch táo bạo, được luận chứng sâu sắc nhằm vượt qua tình trạng tàn phá và nạn đói, xóa bỏ sự lạc hậu kinh tế của nước Nga, biến nước Nga thành một cường quốc xã hội chủ nghĩa hùng mạnh, có khả năng bảo vệ nền độc lập của mình.
Trong tác phẩm thiên tài của mình mang tên "Nhà nước và cách mạng", được viết vào tháng 8 – tháng 9 năm 1917, Lenin dựa trên cơ sở kinh nghiệm lịch sử mới đã phát triển và cụ thể hóa học thuyết Mác-xít về nhà nước, bảo vệ học thuyết đó khỏi sự bóp méo của bọn cơ hội. Trong cuốn sách của Lenin, bản chất giai cấp của nhà nước tư sản trong mọi hình thức của nó đã được soi rọi một cách toàn diện. Trọng tâm trong tác phẩm của Lenin là vấn đề về nền chuyên chính vô sản, các nhiệm vụ của nó, các điều kiện để thực hiện nó. Ngay trước thềm những trận chiến quyết định giành chính quyền, Lenin đã trang bị cho đảng một viễn cảnh rõ ràng về việc xây dựng một nhà nước xã hội chủ nghĩa — nhà nước sẽ mang tính dân chủ theo một cách thức mới (đối với những người vô sản và tầng lớp bần cùng nói chung) và mang tính chuyên chính theo một cách thức mới (chống lại giai cấp tư sản), đóng vai trò là công cụ chính để cải biến xã hội tư bản chủ nghĩa thành xã hội xã hội chủ nghĩa. Trong tác phẩm của mình, Lenin đã nghiên cứu sâu sắc vấn đề về hai giai đoạn của hình thái cộng sản chủ nghĩa.
Phân tích chính xác, khách quan về tương quan lực lượng giai cấp hình thành ở Nga đã cho phép V.I. Lenin vào giữa tháng 9 năm 1917 đưa ra nhiệm vụ: những người Bolshevik có thể và phải nắm lấy quyền lực nhà nước vào tay mình bằng con đường khởi nghĩa vũ trang. Kết luận của V.I. Lenin dựa trên cơ sở là đa số nhân dân đứng đầu là giai cấp công nhân đã chuyển sang phía cách mạng. Các vấn đề chuẩn bị thực tế cho khởi nghĩa vũ trang đã được đề cập trong các bức thư của V.I. Lenin gửi Ban Chấp hành Trung ương, Ủy ban Petrograd và Ủy ban Moscow của đảng Bolshevik — "Những người Bolshevik phải giành lấy quyền lực", "Chủ nghĩa Mác và sự khởi nghĩa", "Các Xô-viết của một kẻ bàng quan". Trong những bức thư này, lãnh tụ cách mạng đã đưa ra một kế hoạch cụ thể cho cuộc đấu tranh giành chính quyền Xô-viết. Các chỉ thị của Lenin về việc chuẩn bị và tiến hành khởi nghĩa vũ trang đã được toàn đảng kiên quyết ủng hộ.
Công tác chuẩn bị trực tiếp cho cuộc khởi nghĩa đã bắt đầu. Những người Bolshevik có mặt ở ngay giữa lòng quần chúng. Họ củng cố và mở rộng ảnh hưởng của mình tại các nhà máy và xí nghiệp, trong các doanh trại và chiến hào, giữa lòng nông dân, quần chúng lao động ở các vùng ngoại vi quốc gia, đặt các lực lượng vũ trang của cách mạng vào tình trạng sẵn sàng chiến đấu, theo dõi sát sao các hành động của phe phản cách mạng để giáng cho chúng những đòn tiêu diệt hoàn toàn. Vào tháng 10 năm 1917, khi những ngày quyết định điểm xuyết, V.I. Lenin đã bí mật di chuyển từ Phần Lan về Petrograd.
Được truyền cảm hứng bởi lãnh tụ vĩ đại Lenin, những người Bolshevik đã dẫn dắt hàng triệu quần chúng xông lên tấn công chế độ tư sản - địa chủ đã lỗi thời, tiến hành cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa.