Hiệp ước Hòa bình Riga năm 1921, ngày 18 tháng 3 (Vyshinsky, 1948)
Hiệp ước Hòa bình Riga năm 1921 - được ký kết vào ngày 18 tháng 3, sau khi kết thúc cuộc chiến tranh Ba Lan - Xô viết giai đoạn 1919-1920. Các cuộc tấn công của quân đội Ba Lan vào lãnh thổ Xô viết đã diễn ra trong suốt cả năm 1918. Vào mùa xuân năm 1919, được sự hậu thuẫn của các nước khối Hiệp ước (Entente), Ba Lan đã bắt đầu một cuộc tấn công tiến sâu vào lãnh thổ Xô viết. Với mong muốn hòa bình, Chính phủ Xô viết đã nhiều lần đề nghị Ba Lan bắt đầu các cuộc đàm phán để chấm dứt các hoạt động quân sự, nhưng chính phủ của Pilsudski (...) đã bỏ qua mọi đề xuất hòa bình của chính phủ CHXHCNXV Nga (РСФСР) mà không đưa ra câu trả lời.
Ngày 2 tháng 2 năm 1920, Ban Chấp hành Trung ương Toàn Nga (ВЦИК) đã kêu gọi trực tiếp đến nhân dân Ba Lan, thúc giục họ "từ bỏ sự ngờ vực đối với nhân dân lao động Nga, chấm dứt cuộc chiến tranh đẫm máu...". Ngày 4 tháng 2, chính phủ Ba Lan thông báo ý định sẽ đưa ra câu trả lời cho các đề xuất của phía Xô viết, nhưng thực chất họ đã trì hoãn việc bắt đầu đàm phán hòa bình để tiến hành chuẩn bị ráo riết cho một cuộc tấn công. Đến khi việc chuẩn bị này hoàn tất, phía Ba Lan đề xuất (ngày 27 tháng 3 năm 1920) bắt đầu đàm phán tại thành phố Borisov nằm sát tiền tuyến với điều kiện chỉ ký kết đình chiến tại đoạn mặt trận tiếp giáp với thành phố này. Trong các đề xuất này ẩn chứa một mưu đồ: chuẩn bị cho cuộc tấn công vào Belarus, giới quân phiệt Ba Lan âm mưu chặn đứng việc tiếp viện của quân đội Xô viết và làm suy yếu các vị trí của họ ở khu vực Borisov.
Bộ Dân ủy Ngoại giao (Наркоминдел) đã đề nghị chính phủ Ba Lan ký kết một thỏa thuận đình chiến trên toàn bộ mặt trận và tiến hành đàm phán tại một quốc gia trung lập nào đó, hoặc tại Moskva, Petrograd hay Warsaw.
Chính phủ Ba Lan đã đáp trả các đề xuất này bằng một tuyên bố mang tính tối hậu thư rằng các cuộc đàm phán chỉ có thể diễn ra tại Borisov, nếu không chúng sẽ không được tổ chức. Bằng cách phá hoại đàm phán như vậy, ngày 25 tháng 4, phía Ba Lan đã phát động một cuộc tấn công mới. Tuy nhiên, Hồng quân đã đẩy lùi cuộc tấn công của Ba Lan và sau đó tiến hành một cuộc phản công, nhanh chóng dẫn đến thất bại mang tính quyết định của lực lượng Ba Lan trắng và giúp Hồng quân tiến sâu vào lãnh thổ Ba Lan. Cục diện đã thay đổi một cách căn bản. Lãnh đạo các cường quốc khối Hiệp ước, lúc bấy giờ đang tham dự hội nghị ở Spa (từ ngày 5 đến 16 tháng 7), đã quyết định can thiệp nhằm mục đích giúp Ba Lan câu kéo thời gian và củng cố quân đội của mình.
Ngày 12 tháng 7 năm 1920, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Anh, Huân tước Curzon, đã đề xuất vai trò trung gian hòa giải với Nước Nga Xô viết để ký kết một thỏa thuận đình chiến với Ba Lan, đồng thời yêu cầu dừng Hồng quân tại đường ranh giới do Hội đồng Tối cao khối Hiệp ước đề xuất năm 1919 làm biên giới phía đông của Ba Lan (xem thêm Đường Curzon).
Chính phủ Xô viết đồng ý tiến hành đàm phán nhưng chỉ đàm phán trực tiếp với Ba Lan (công hàm ngày 17 tháng 7). Curzon trả lời rằng ông không khăng khăng đòi làm trung gian; ngay sau tuyên bố này của Bộ trưởng Anh, phía Xô viết đã nhận được yêu cầu đình chiến từ chính phủ Ba Lan. Đồng thời, chính phủ Anh và Pháp đã gửi một phái đoàn đến Warsaw để hỗ trợ Ba Lan và đẩy nhanh việc cung cấp vũ khí cho nước này. Thành phần phái đoàn bao gồm các sĩ quan Anh và Pháp (trong đó có Weygand và de Gaulle), những người đã trực tiếp nắm quyền chỉ huy quân đội Ba Lan. Được tiếp thêm sức mạnh từ sự hỗ trợ của khối Hiệp ước, chính phủ Ba Lan đã không còn vội vã khôi phục đàm phán, và phái đoàn Ba Lan đến Baranovichi vào ngày 1 tháng 8 đã không có đủ thẩm quyền để tiến hành thương lượng.
Trong khi đó, cuộc tấn công của Hồng quân vào Warsaw tiếp tục phát triển thành công. Ngày 3 tháng 8, Curzon đã gửi một công hàm gay gắt tới Chính phủ Xô viết, yêu cầu chấm dứt cuộc tấn công và đe dọa can thiệp quân sự. Ngày 4 tháng 8, Thủ tướng Anh Lloyd George tuyên bố với đại diện Xô viết tại London là L. B. Krasin rằng, nếu các cuộc đàm phán hòa bình không được bắt đầu, hạm đội Anh sẽ hỗ trợ Ba Lan. Bất chấp tất cả những lời đe dọa này, Chính phủ Xô viết trả lời rằng họ không muốn sự trung gian của Anh, nhưng vẫn sẵn sàng đàm phán với Ba Lan.
Ngày 7 tháng 8, chính phủ Ba Lan thông báo sẵn sàng bắt đầu đàm phán, nhưng trên thực tế họ đã trì hoãn việc mở màn thêm vài ngày nữa để hoàn tất việc tái tập hợp quân đội và tiếp viện quân dự bị. Chỉ sau khi đã chuyển sang thế phản công được tổ chức với sự giúp đỡ của Anh và Pháp, Ba Lan mới bắt đầu bước vào các cuộc đàm phán tại Minsk vào ngày 17 tháng 8 năm 1920. Phái đoàn Xô viết đã đưa ra các điều kiện mang tính tôn trọng và danh dự cho Ba Lan trong hiệp ước hòa bình, chấp nhận điều chỉnh lệch khỏi đường Curzon (ở khu vực Kholm và Bialystok) theo hướng có lợi cho Ba Lan. Nhưng giờ đây, các cường quốc khối Hiệp ước lại không còn thúc giục người Ba Lan ký kết hòa bình nữa. Pháp thậm chí còn khăng khăng đòi chấm dứt đàm phán và tiếp tục chiến tranh. Anh và Ý đã can thiệp vào các cuộc đàm phán và yêu cầu Chính phủ Xô viết từ bỏ một phần các đề xuất của mình. Ngày 25 tháng 9 năm 1920, Ban Chấp hành Trung ương Toàn Nga (ВЦИК) đã gửi tới Ba Lan những đề xuất mới chứa đựng một loạt các nhân nhượng.
Bất chấp những thành công tạm thời, Ba Lan đã lâm vào tình trạng kiệt quệ. Chính phủ Ba Lan đồng ý khôi phục đàm phán, và vào ngày 12 tháng 10, các điều khoản sơ bộ của hiệp ước hòa bình đã được ký kết. Các hoạt động quân sự chấm dứt vào ngày 18 tháng 10. Sau 5 tháng đàm phán, Hiệp ước Hòa bình Riga đã được ký kết.
Theo Hiệp ước Hòa bình Riga, đường biên giới đã được thiết lập, theo đó chuyển giao vùng Tây Ukraine và Tây Belarus cho Ba Lan (Điều 2).
Cả hai bên cùng từ bỏ việc can thiệp vào công việc nội bộ của bên kia, từ bỏ các hoạt động tuyên truyền thù địch và cam kết không cho phép thành lập các tổ chức khủng bố trên lãnh thổ của mình mà hoạt động của chúng nhằm chống lại bên kia. (Chính phủ phản động Ba Lan chưa bao giờ thực hiện nghĩa vụ này và đã liên tục đưa các băng nhóm vũ trang cùng những kẻ phá hoại sang lãnh thổ Xô viết.)
Điều 7 của Hiệp ước Hòa bình Riga quy định việc bảo đảm các quyền rộng rãi cho các nhóm dân tộc thiểu số ở cả hai nước: người Ukraine và người Belarus ở Ba Lan, và người Ba Lan ở Nước Nga Xô viết; tuy nhiên cho đến trước khi được giải phóng vào tháng 9 năm 1939, người Belarus và người Ukraine ở Ba Lan dưới thời địa chủ (панская Польша) đã phải chịu sự áp bức dân tộc và chính sách đồng hóa Ba Lan cưỡng bức. Cả hai bên cùng từ bỏ yêu cầu bồi thường các chi phí và tổn thất liên quan đến việc tiến hành chiến tranh giữa hai nước (Điều 8). Tất cả các tác phẩm nghệ thuật thuộc về Ba Lan đã được sơ tán về phía đông trong cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918) đều được trả lại cho Ba Lan (Điều 11).
Quan hệ ngoại giao giữa hai nước được thiết lập ngay sau khi ký kết Hiệp ước Hòa bình Riga (Điều 24).
Hiệp ước Hòa bình Riga có hiệu lực cho đến ngày 17 tháng 9 năm 1939, khi Nhà nước Ba Lan tan rã, Chính phủ Xô viết đã hủy bỏ tất cả các hiệp ước và thỏa thuận đã ký kết với Ba Lan. Vùng Tây Ukraine và Tây Belarus, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân các vùng này, đã trở thành một phần của Liên bang Xô viết.
Nguồn trích dẫn: Từ điển Ngoại giao. Chủ biên: A. Ya. Vyshinsky và S. A. Lozovsky. Moskva, 1948.