Hiệp ước giữa CHXHCN Xô viết Liên bang Nga (RSFSR) và Ba Tư
HIỆP ƯỚC XÔ - IRAN NĂM 1921 được ký kết vào ngày 26 tháng 2 tại Moskva. Đại diện ký kết phía CHXHCNXV Nga (РСФСР) là G. V. Chicherin và L. M. Karakhan; phía Iran là Đại sứ Moshaverol-Memalek (Ali Goli Khan Ansari). Hiệp ước có hiệu lực ngay từ ngày ký và đặt nền móng cho việc thiết lập quan hệ ngoại giao giữa CHXHCNXV Nga và Iran.
Trong lĩnh vực chính trị, hiệp ước tuyên bố vô hiệu tất cả các hiệp ước, công ước và thỏa thuận do chính phủ Sa hoàng ký kết với Iran cũng như với các nước thứ ba gây phương hại đến Iran và có liên quan đến quốc gia này. Các bên cam kết nghiêm túc kiềm chế việc can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, không cho phép thành lập hoặc lưu trú trên lãnh thổ của mình các tổ chức, nhóm hoặc cá nhân có mục tiêu đấu tranh chống lại Iran hoặc Nga.
Một điều khoản riêng biệt bảo đảm cho CHXHCNXV Nga quyền đưa quân đội của mình vào lãnh thổ Iran trong trường hợp Iran bị các cường quốc thứ ba tấn công, hoặc khi các cường quốc này sử dụng lãnh thổ Iran làm bàn đạp để tấn công CHXHCNXV Nga.
Ngay khi mối đe dọa được loại bỏ, Chính phủ Xô viết cam kết sẽ lập tức rút quân đội của mình ra khỏi Iran.
Trong lĩnh vực kinh tế, CHXHCNXV Nga từ bỏ mọi quyền đối với các khoản vay mà chính phủ Sa hoàng đã cấp cho Iran, đồng thời chuyển giao không bồi hoàn cho nước này các tuyến đường bộ và đường sắt, bến cảng và kho bãi, các đường dây điện báo và điện thoại do người Nga xây dựng, cùng với cảng Enzeli trên Biển Caspi. CHXHCNXV Nga đồng ý rằng cả hai bên sẽ có quyền tự do hàng hải trên Biển Caspi dưới cờ của nước mình. Iran cam kết cấp cho CHXHCNXV Nga quyền khai thác các nguồn lợi cá ở bờ biển phía nam Caspi, đồng thời không chuyển nhượng cho bất kỳ quốc gia thứ ba nào hoặc công dân của quốc gia đó các quyền nhượng địa mà chính phủ CHXHCNXV Nga đã trao trả lại cho Iran. Các bên quyết định sẽ khôi phục quan hệ thương mại trong thời gian ngắn nhất có thể, cấp cho nhau quyền quá cảnh hàng hóa qua lãnh thổ của mình, và bắt tay vào việc phục hồi thông tin liên lạc bưu điện và điện báo.
Hiệp ước đã đặt nền tảng cho mối quan hệ láng giềng hữu nghị tốt đẹp giữa Nga và Iran.
Nguồn trích dẫn: Orlov A.S., Georgieva N.G., Georgiev V.A. Từ điển Lịch sử. Xuất bản lần thứ 2. Moskva, 2012, tr. 477-478.
====================================================================
Ngày 26 tháng 2 năm 1921
Điều I
Chính phủ Xô viết Nga... một lần nữa tuyên bố một cách trang trọng về việc Nga từ bỏ dứt khoát chính sách cưỡng bức đối với Ba Tư của các chính phủ đế quốc Nga cũ, vốn đã bị lật đổ bởi ý chí của công nhân và nông dân Nga. <...> Chính phủ Xô viết Nga tuyên bố hủy bỏ và mất hoàn toàn hiệu lực đối với tất cả các điều ước, hiệp ước, công ước và thỏa thuận do chính phủ Sa hoàng trước đây ký kết với Ba Tư, gây tổn hại đến quyền lợi của nhân dân Ba Tư. <...>
Điều II
Chính phủ Xô viết Nga tuyên bố từ bỏ tham gia vào bất kỳ biện pháp nào nhằm làm suy yếu và vi phạm chủ quyền của Ba Tư, đồng thời tuyên bố hủy bỏ và mất hoàn toàn hiệu lực đối với tất cả các công ước và thỏa thuận do chính phủ Nga trước đây ký kết với các cường quốc thứ ba gây phương hại và có liên quan đến Ba Tư.
Điều III
Cả hai Bên ký kết tối cao đồng ý công nhận và tôn trọng biên giới giữa Ba Tư và Nga theo hình thức và đường vạch do Ủy ban Phân định Biên giới năm 1881 thiết lập. <...>
Điều IV
Mỗi Bên ký kết từ bỏ và sẽ nghiêm chỉnh kiềm chế việc can thiệp vào công việc nội bộ của Bên kia.
Điều V
Cả hai Bên ký kết cam kết:
Không cho phép việc thành lập hoặc lưu trú trên lãnh thổ của mình các tổ chức hoặc nhóm... hoặc các cá nhân có mục tiêu đấu tranh chống lại Ba Tư và Nga, cũng như chống lại các quốc gia đồng minh với Nga; tương tự, không cho phép việc tuyển mộ hoặc huy động nhân lực vào hàng ngũ quân đội hoặc lực lượng vũ trang của các tổ chức đó trên lãnh thổ của mình;
Nghiêm cấm các quốc gia hoặc tổ chức... có mục tiêu đấu tranh chống lại Bên ký kết, được vận chuyển vào hoặc quá cảnh qua lãnh thổ của mỗi Bên, bất kỳ thứ gì có thể được sử dụng để chống lại Bên kia;
Bằng mọi biện pháp sẵn có, không cho phép quân đội hoặc lực lượng vũ trang của bất kỳ quốc gia thứ ba nào lưu trú trên lãnh thổ của mình, nếu sự lưu trú đó tạo ra mối đe dọa đối với biên giới, lợi ích hoặc an ninh của các Bên ký kết.
Điều VI
Cả hai Bên đồng ý rằng, trong trường hợp có các thế lực thứ ba cố gắng thực hiện chính sách xâm lược trên lãnh thổ Ba Tư bằng con đường can thiệp vũ trang, hoặc biến lãnh thổ Ba Tư thành căn cứ cho các hoạt động quân sự chống lại Nga; nếu điều đó đe dọa đến biên giới của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga hoặc các cường quốc đồng minh của Nga, và nếu Chính phủ Ba Tư, sau khi nhận được cảnh báo từ Chính phủ Xô viết Nga, tự mình không đủ khả năng ngăn chặn mối đe dọa này, thì Chính phủ Xô viết Nga sẽ có quyền đưa quân đội của mình vào lãnh thổ Ba Tư để thực hiện các biện pháp quân sự cần thiết vì lợi ích tự vệ. Sau khi mối đe dọa nói trên được loại bỏ, Chính phủ Xô viết Nga cam kết sẽ ngay lập tức rút quân đội của mình ra khỏi lãnh thổ Ba Tư. <...>
Điều VIII
Chính phủ Xô viết Nga tuyên bố hoàn toàn từ bỏ chính sách tài chính mà chính phủ Sa hoàng Nga từng thực hiện ở Phương Đông — vốn cung cấp tài chính cho Chính phủ Ba Tư không phải để hỗ trợ phát triển kinh tế và sự thịnh vượng của nhân dân Ba Tư, mà nhằm mục đích nô dịch chính trị Ba Tư. Do đó, Chính phủ Xô viết Nga từ bỏ mọi quyền đối với các khoản vay mà chính phủ Sa hoàng đã cấp cho Ba Tư, tuyên bố các khoản vay đó vô hiệu và không phải hoàn trả. Bên cạnh đó, Nga cũng từ bỏ mọi yêu sách đối với việc sử dụng các nguồn thu quốc gia của Ba Tư vốn được dùng để bảo lãnh cho các khoản vay nói trên.
Điều IX
Chính phủ Xô viết Nga... chuyển giao... quyền sở hữu hoàn toàn cho nhân dân Ba Tư các khoản tiền, tài sản có giá trị, và nhìn chung là toàn bộ tài sản nợ và tài sản có của Ngân hàng Tín dụng và Cho vay Ba Tư, cũng như động sản và bất động sản của ngân hàng nói trên nằm trên lãnh thổ Ba Tư. <...>
Điều X
Chính phủ Xô viết Nga chuyển giao không bồi thường quyền sở hữu hoàn toàn cho nhân dân Ba Tư các công trình sau đây của Nga:
a) Đường quốc lộ Enzeli - Tehran và Kazvin - Hamadan cùng với toàn bộ đất đai, công trình kiến trúc và trang thiết bị liên quan đến các con đường này;
b) Các tuyến đường sắt Julfa - Tabriz và Sofian - Hồ Urmia cùng với toàn bộ công trình, đầu máy toa xe và tài sản khác;
c) Các bến cảng, kho hàng, tàu hơi nước, sà lan và các phương tiện vận tải khác trên Hồ Urmia, cùng toàn bộ tài sản liên quan;
d) Tất cả các tuyến điện báo và điện thoại do chính phủ Sa hoàng trước đây xây dựng trong phạm vi Ba Tư, cùng toàn bộ tài sản, tòa nhà và trang thiết bị;
e) Cảng Enzeli với các kho hàng, trạm phát điện và các công trình kiến trúc khác.
Điều XI
<...> Cả hai Bên đồng ý rằng, kể từ thời điểm ký kết hiệp ước này, hai bên sẽ được bình đẳng hưởng quyền tự do hàng hải trên Biển Caspian dưới lá cờ của nước mình.
Tài liệu Ngoại giao Liên Xô. Điện Kremlin, Mát-xcơ-va, 1959. Tập 3. Trang 536-544.