Hiệp ước Anh - Liên Xô - Iran năm 1942, ngày 29 tháng 1
Hiệp ước Anh - Liên Xô - Iran năm 1942 về liên minh - được ký kết tại Tehran ngày 29 tháng 1 bởi Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Iran Ali Soheili, Đại sứ Liên Xô tại Iran Smirnov và Đại sứ Anh tại Iran Bullard. Hiệp ước được ký kết trong thời kỳ cuộc chiến tranh của Liên Xô và Vương quốc Anh chống lại nước Đức phát-xít đang diễn ra.
Sau khi tấn công Liên Xô, chính phủ Hitler đã tăng cường các hoạt động tại Iran nhằm khuất phục quốc gia này và sử dụng nơi đây trong cuộc chiến chống lại Liên Xô và Anh. Reza-shah (Vua Iran) và chính phủ Iran trên thực tế đã tiếp tay cho những âm mưu này của Đức.
Chính phủ Liên Xô đã buộc phải áp dụng các biện pháp quân sự cần thiết và thực hiện quyền đưa quân tạm thời vào lãnh thổ Iran nhằm mục đích tự vệ, vốn thuộc về Liên Xô theo Điều 6 của Hiệp ước Xô - Iran năm 1921 (...). Biện pháp này hoàn toàn không nhằm chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ và nền độc lập chủ quyền của Iran. Đồng thời với Liên Xô, Anh cũng đưa các lực lượng vũ trang của mình vào Iran.
Ngày 25 tháng 8 năm 1941, chính phủ Liên Xô và Vương quốc Anh đã đồng thời trao cho chính phủ Iran các công hàm có nội dung giống hệt nhau, trình bày rõ các tình thế bắt buộc họ phải áp dụng biện pháp nêu trên.
Như vậy, bằng các hành động chung của Liên Xô và Anh, các kế hoạch của Hitler nhằm biến Iran thành bàn đạp cho các hoạt động quân sự chống lại Liên Xô và Vương quốc Anh đã bị đập tan. Hiệp ước Anh - Liên Xô - Iran chính là một công cụ quan trọng cho mục đích này. Các quốc gia đồng minh (Liên Xô và Vương quốc Anh) đã cam kết cùng nhau và riêng rẽ "tôn trọng sự toàn vẹn lãnh thổ, chủ quyền và độc lập chính trị của Iran" (Điều 1). Họ cam kết "bảo vệ Iran bằng tất cả các phương tiện sẵn có của mình chống lại mọi sự xâm lược từ phía Đức hoặc bất kỳ cường quốc nào khác" (Điều 3). Để thực hiện mục tiêu này, các quốc gia đồng minh được trao quyền "duy trì trên lãnh thổ Iran các lực lượng lục quân, hải quân và không quân với số lượng mà họ coi là cần thiết" (Điều 4).
Về phần mình, Iran cam kết hợp tác với các quốc gia đồng minh bằng tất cả các phương tiện sẵn có và bằng mọi con đường có thể, để các quốc gia đồng minh có thể thực hiện nghĩa vụ của mình; trong đó sự trợ giúp của các lực lượng vũ trang Iran chỉ giới hạn ở việc duy trì trật tự nội bộ trên lãnh thổ Iran. Iran cũng cam kết bảo đảm cho các quốc gia đồng minh quyền sử dụng và kiểm soát tất cả các phương tiện thông tin liên lạc trên toàn lãnh thổ, cũng như việc áp dụng các biện pháp khác cần thiết cho sự hợp tác thành công nhằm bảo vệ Iran, bao gồm cả những biện pháp liên quan đến việc đồn trú quân đội của các quốc gia đồng minh trên lãnh thổ Iran (Điều 3, Khoản 2).
Sự hợp tác chính trị của các bên tham gia hiệp ước được quy định chủ yếu tại Điều 6, theo đó các bên ký kết cam kết không ký kết các hiệp ước không tương thích với các điều khoản của hiệp ước này. Ngoài ra, các quốc gia đồng minh cam kết "trong các mối quan hệ đối ngoại với các nước khác sẽ không giữ lập trường gây phương hại đến sự toàn vẹn lãnh thổ, chủ quyền hoặc độc lập chính trị của Iran", và về phần mình, Iran cam kết không thiết lập các mối quan hệ không tương thích với liên minh và các điều khoản của Hiệp ước Anh - Liên Xô - Iran.
Theo Điều 5, Anh và Liên Xô cam kết rút quân khỏi lãnh thổ Iran "chậm nhất là sáu tháng sau khi chấm dứt tất cả các hoạt động quân sự giữa các quốc gia đồng minh và Đức cùng các nước đồng lõa bằng việc ký kết một hoặc các hiệp định đình chiến, tính từ ngày sớm nhất của một trong các văn kiện này".
Kèm theo Hiệp ước Anh - Liên Xô - Iran là các công hàm có nội dung giống hệt nhau của Anh và Liên Xô gửi Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Iran, theo đó các cường quốc đồng minh bảo đảm với Iran rằng họ sẽ không yêu cầu sự tham gia của các lực lượng vũ trang nước này vào bất kỳ cuộc chiến tranh nào chống lại bất kỳ quốc gia hoặc các quốc gia nào. Họ cũng cam kết tại bất kỳ hội nghị hòa bình sắp tới nào sẽ không chấp thuận bất cứ điều gì gây phương hại đến sự toàn vẹn lãnh thổ, chủ quyền hoặc độc lập chính trị của Iran. Ngoài ra, các cường quốc cam kết làm tất cả những gì phụ thuộc vào họ để bảo đảm sự tham gia của Iran vào bất kỳ cuộc đàm phán hòa bình nào trực tiếp chạm đến lợi ích của Iran.
Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, Anh đã cố gắng lợi dụng tình hình ở Iran để phá hoại quan hệ Xô - Iran. Dưới ảnh hưởng của Anh, Hội đồng Bảo an trong suốt giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 5 năm 1946 đã cuốn vào các cuộc thảo luận về cái gọi là "vấn đề Iran". Liên Xô, bằng việc thực hiện rút quân khỏi Iran vào mùa xuân năm 1946, đã chứng minh sự tôn trọng của mình đối với chủ quyền của Iran. Ngược lại, Anh và Mỹ bằng việc tập trung quân đội tại biên giới Nam Iran và can thiệp vào công việc nội bộ của nước này đã tạo ra mối đe dọa thực sự đối với nền độc lập của Iran và an ninh của các dân tộc ở Cận Đông.
Nguồn trích dẫn: Từ điển Ngoại giao. Chủ biên: A. Ya. Vyshinsky và S. A. Lozovsky. Moskva, 1948.