Báo cáo số 4322/B của Ủy viên Nhân dân Nội vụ Liên Xô L.P. Beria gửi Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản toàn Nga (b) I.V. Stalin, Chủ tịch Hội đồng Ủy viên Nhân dân Liên Xô V.M. Molotov và Ủy viên Nhân dân Quốc phòng Liên Xô K.E. Voroshilov về các biện pháp của các cơ quan NKVD tại Tây Belarus và Tây Ukraine. Ngày 21 tháng 9 năm 1939
Ngày 21 tháng 9 năm 1939
Tuyệt mật
Gửi các đồng chí: STALIN, MOLOTOV, VOROSHILOV
Tôi xin thông báo dữ liệu về các biện pháp của các cơ quan NKVD tại Tây Belarus và Tây Ukraine dựa trên các tài liệu báo cáo khẩn.
Tại Tây Belarus, vào ngày 19 tháng 9 năm 1939, các ban quản lý lâm thời và các tổ công tác của NKVD đã được tái tổ chức và bắt đầu hoạt động tại các thành phố: Vilno, Breslavl, Postavy, Oshmyany, và tại các thị trấn: Krasnoye và Ivenets.
Tại các thành phố Nesvizh, Volozhin, Molodechno, Stolbtsy, người dân đã tự nguyện giao nộp và cơ quan chức năng đã tịch thu được: 374 khẩu súng trường và súng carbine, 298 khẩu súng súng ngắn các loại, 2 khẩu súng máy hạng nhẹ và hơn 5 nghìn viên đạn quân dụng.
Tại thành phố Vilno, trong ngày 20 tháng 9, đã có hơn 1 nghìn khẩu súng trường và súng ngắn được giao nộp; tại thành phố Novogrudok, đã tịch thu tới 1 nghìn khẩu súng quân dụng các loại.
Đã tiến hành bắt giữ: tại thành phố Volozhin – 22 người, bao gồm tỉnh trưởng, huyện Volozhin và các đặc vụ của trạm tình báo (placówka) I. Tại thành phố Nesvizh, đã bắt giữ 15 người.
Đã bắt giữ tại thành phố Stolbtsy – 59 người, bao gồm người đứng đầu thành phố Stolbtsy, cảnh sát trưởng đồn cảnh sát Stolbtsy, các cảnh sát, đặc vụ của tình báo Ba Lan và những đối tượng khác.
Tại các thành phố Baranovichi, Volozhin, Nesvizh và Kletsk, đã bắt giữ 73 người, bao gồm 5 đại địa chủ và 15 đặc vụ cảnh sát.
Ở một số nơi, người dân đã chủ động tự mình tổ chức bảo vệ trật tự công cộng và tổ chức đón mừng Hồng quân.
Tại thành phố Nesvizh, công dân YAVORSKY – một cựu tù chính trị được trả tự do, người đã bị giam trong tù 13 năm – trước khi các đơn vị của Hồng quân (RKKA) tiến vào, đã tổ chức lực lượng dân quân tự vệ để bảo vệ trật tự công cộng, lực lượng này đã phát hiện và bắt giữ 37 người.
Tại thành phố Vileyka, vào ngày 18 tháng 9, từ những người dân địa phương, lực lượng dân quân tự vệ đã được thành lập, họ đã chiếm giữ toàn bộ các cơ quan công sở và chuẩn bị cho việc đón tiếp Hồng quân.
Tại thành phố Vilno, vào ngày 20 tháng 9, lực lượng cận vệ công nhân đã được thành lập, lực lượng này được sử dụng để bảo vệ các mục tiêu quan trọng của thành phố.
Sau khi chính quyền Ba Lan tháo chạy khỏi thành phố Novogrudok và trước khi các đơn vị Hồng quân tiến vào, một tổ chức mang tên "Hội đồng công dân Ba Lan" đã được thành lập. Như sau này phát hiện ra, tổ chức này do cảnh sát Ba Lan thành lập và cung cấp vũ khí nhằm mục đích khiêu khích. Sau khi các đơn vị Hồng quân tiến vào thành phố, các thành viên của "hội" này đã giả danh làm "dân quân", tiến hành các vụ bắt giữ vô căn cứ và kích động người dân nổi dậy.
Bằng các biện pháp đã được Ban quản lý lâm thời thực hiện, vũ khí của các thành viên thuộc tổ chức nói trên đang bị tịch thu.
Tại thành phố Vilno, một nhóm lớn các cán bộ tác chiến của NKVD đã được giữ lại để triển khai công tác phát hiện, triệt phá chi nhánh cũ số II (ex-ekspozytura II) thuộc Phòng 2 của Bộ Tổng tham mưu Ba Lan cùng mạng lưới đặc vụ của nó, và để tổ chức truy quét tàn dư của các đại địa chủ, cảnh sát, lính Bạch vệ và những đối tượng khác đang lẩn trốn tại thành phố Vilno.
Đang tiếp tục có các dữ liệu về sự xuất hiện tại một số huyện thuộc Tây Belarus (đã bị các đơn vị Hồng quân chiếm lĩnh) các nhóm phỉ khác nhau, bao gồm các sĩ quan, địa chủ, phú nông và các phần tử phản cách mạng khác.
Vào ngày 18 tháng 9 lúc 6 giờ tối, tổ công tác của NKVD đã đến Tarnopol (Tây Ukraine). Các tòa nhà chính phủ quan trọng nhất đã bị chiếm giữ, các trạm gác bảo vệ đã được thiết lập, một số lượng lớn vũ khí và đạn dược đã được thu gom.
Số lượng tù binh và những người bị bắt giữ lên tới vài nghìn người. Công tác lập danh sách, phân loại và thẩm vấn họ đang được tiến hành.
Các binh lính và sĩ quan của quân đội Ba Lan đang tự đi thành từng nhóm đến đầu hàng. Trên các con phố, một số lượng lớn xe ô tô bị bỏ lại, đang được chúng tôi thu gom và sử dụng.
Đơn vị Hồng quân đầu tiên tiến vào thành phố vào tối ngày 17 tháng 9 đã đập phá cửa và khóa của nhà tù, thả tất cả các tù nhân và hủy hoại các tài liệu của nhà tù. Một phần các cựu tù nhân, cụ thể là các tội phạm hình sự, đã bị bắt giữ và đưa trở lại nhà tù.
I. Placówka (tiếng Ba Lan) — trạm, đồn gác. Ở đây chỉ các đặc vụ của các trạm tình báo. II. Ekspozytura (tiếng Ba Lan) — văn phòng đại diện theo lãnh thổ (xem chú thích số 39).
[81]
Đã xảy ra các nỗ lực cướp bóc kho tàng từ phía người dân. Các nỗ lực này đã bị ngăn chặn, các trạm gác bảo vệ đã được thiết lập.
Không có bộ chỉ huy quân đội trong thành phố, vì vậy các đơn vị không biết bộ tham mưu của họ nằm ở đâu. Thiếu tá VERBITSKY, người được bổ nhiệm làm chỉ huy trưởng thành phố, không có một người nào dưới quyền, do đó tổ công tác của NKVD đang phải đảm nhận các vấn đề bảo vệ và áp giải tù binh.
Đã đề nghị chỉ huy trưởng thành phố điều động bất kỳ đơn vị bộ binh nào đang đi qua thành phố dưới quyền quản lý của mình để lập lại trật tự.
Vào tối ngày 18 tháng 9 khi trời sập tối, đã có vài phát súng khiêu khích được bắn ra từ các mái nhà và cửa sổ của các ngôi nhà. Vào thời điểm đó, một đơn vị của Hồng quân đang đồn trú trên tuyến phố trung tâm của thành phố, và đối diện là đơn vị biên phòng dự bị. Các chiến sĩ Hồng quân đã nổ súng bắn súng trường và súng máy một cách hỗn loạn. Những kẻ vô danh đã ném vài quả lựu đạn. Trong đêm, tiếng súng đã vang lên lại vài lần.
Khi rạng đông ngày 19 tháng 9, nhóm NKVD đã bắt tay vào việc lập lại trật tự: chuyển những người bị bắt vào nhà tù sau khi đã sửa chữa các hư hại, bắt giữ một loạt đối tượng tình nghi, tiến hành khám xét các ngôi nhà mà theo quan sát ban đêm là nơi phát ra tiếng súng.
Xuất phát từ thực tế là với lực lượng hiện có của nhóm không thể đảm bảo hoạt động trong một thành phố như Tarnopol, một tiểu đoàn bộ binh Hồng quân đang đi qua đã bị giữ lại trong thành phố.
Lực lượng cán bộ nòng cốt của Đảng và Xô viết vẫn chưa đến Tarnopol. Báo chí không được xuất bản. Công tác tuyên truyền không được thực hiện. Các cơ quan chính trị của Hồng quân vẫn chưa triển khai hoạt động.
Ủy viên Nhân dân Nội vụ Liên Xô L. BERIA
Lưu trữ Trung ương Cơ quan An ninh Liên bang Nga (TsA FSB Rossii). F. 3. Op. 6. D. 29. L. 207-211. Bản sao. Đã xuất bản: Phong trào ngầm Ba Lan trên lãnh thổ Tây Ukraine và Tây Belarus giai đoạn 1939-1941. Warszawa; Moskva, 2001. Tr. 150-154.
[82]
Ở đây được in lại theo ấn phẩm: Các tổ chức dân tộc chủ nghĩa Ukraine trong những năm Chiến tranh thế giới thứ hai. Tài liệu. Trong hai tập. Tập 1. 1939-1943. Tr. 80-82. Tài liệu số 1.35.