Bản ghi cuộc hội đàm giữa Dân ủy Ngoại giao Liên Xô M. M. Litvinov và Đại sứ Ba Lan tại Liên Xô W. Grzybowski
Ngày 16 tháng 3 năm 1939
Grzybowski đến theo sự ủy thác của Beck để thiết lập liên lạc liên quan đến các sự kiện quốc tế gần đây, trình bày lập trường của Ba Lan và tìm hiểu lập trường của chúng ta. Đồng thời, Grzybowski cũng đưa ra một lưu ý quan trọng rằng chỉ thị mà ông nhận được đã được gửi từ Warsaw vào đêm ngày 15, khi đó vẫn chưa có thông tin về việc vùng Bohemia và Moravia bị biến thành các tỉnh của Đức. Do đó, chỉ thị này dựa trên thông tin mà Warsaw có được vào thời điểm đó, cụ thể là việc Slovakia tách ra trong khi chính phủ Séc vẫn tồn tại. Có khả năng là trước các sự kiện mới, lập trường của Ba Lan sẽ có những bước chuyển biến tiếp theo. Sự độc lập của Slovakia, ngay cả dưới sự bảo hộ của Berlin, không vấp phải sự phản đối nào từ phía Ba Lan – quốc gia đã chọn lập trường trung lập thiện chí. Tất nhiên, Ba Lan quan tâm đến khu vực Carpathia, vì họ vẫn giữ nguyện vọng sáp nhập khu vực này vào Hungary và thiết lập đường biên giới Ba Lan - Hungary. Đây là điểm duy nhất mà Ba Lan có thể có hành động tích cực.
Tại cuộc gặp, Grzybowski cũng thông báo cho tôi về bản tin của đài phát thanh Pháp mà ông nghe được hôm nay. Bản tin truyền đi rằng Tướng Prchala đã gửi yêu cầu tới Budapest với tư cách là đại diện của Lực lượng Quốc phòng Đức (Wehrmacht), đòi hỏi đình chỉ ngay lập tức việc tiến quân của quân đội Hungary vào vùng Ukraine thuộc Carpathia; phía Budapest đã trả lời rằng không thể thực hiện yêu cầu này do các lý do kỹ thuật. Theo thông tin của Grzybowski, quân đội Hungary đáng lẽ đã phải tiếp cận biên giới Ba Lan vào đêm qua, còn người Romania thì đã chiếm giữ phần vùng Ukraine thuộc Carpathia mà họ quan tâm.
Tôi nói với đại sứ rằng, phát biểu công khai của Beck cũng như thái độ của báo chí Ba Lan khiến người ta nghĩ rằng Ba Lan không chỉ giữ thế trung lập thiện chí đối với việc tuyên bố độc lập của Slovakia, mà thậm chí còn hoan nghênh sự kiện này như một điều mong muốn và dễ chịu đối với Ba Lan. Liệu đại sứ có thể giải thích cho tôi hiểu sự độc lập này của Slovakia mang lại điều gì cho Ba Lan không? Có lẽ Beck phải hiểu rõ rằng Slovakia sẽ không có bất kỳ nền độc lập nào, và người Đức sẽ độc quyền làm chủ ở đó. Grzybowski bắt đầu giải thích một cách lúng túng rằng trước đây, từ trước các sự kiện tháng Chín, ảnh hưởng của Đức ở Slovakia đã rất mạnh mẽ và họ đã duy trì mối liên lạc chặt chẽ với đảng của Hlinka; ảnh hưởng này thời gian gần đây lại càng tăng cường, nhưng Ba Lan thà chọn một ảnh hưởng công khai còn hơn là một ảnh hưởng bị che giấu.
Tôi bày tỏ sự hoài nghi trước những lời giải thích như vậy, và chỉ ra rằng nếu Đức, vì muốn phân rã Tiệp Khắc, đã thiết lập liên lạc với những kẻ ly khai Slovakia, thì điều đó chưa có nghĩa là có ảnh hưởng đối với Slovakia hay đối với nhân dân Slovakia; rằng dù ảnh hưởng đó có là gì đi nữa, nó cũng không thể so sánh được với việc Đức hiện đã thiết lập sự điều hành trực tiếp đối với toàn bộ đời sống đối nội và đối ngoại của Tiệp Khắc. Do đó, tôi vẫn không hiểu tại sao Ba Lan lại vui mừng trước sự kiện này. Grzybowski đã phải đồng ý với tôi và thừa nhận rằng, nói một cách chính xác, Ba Lan phải chấp nhận sự thật đã rồi, và vì muốn giữ sự thiện cảm của người Slovakia nên họ không thể phản đối nền độc lập của những người này.
"Nghĩa là Ba Lan đang cố tỏ ra vui vẻ trong một tình thế tồi tệ (bằng mặt nhưng không bằng lòng)?" – Tôi hỏi.
Grzybowski trả lời rằng nếu đúng là như vậy thì về mặt chính thức cũng không thể nói ra điều đó. Trước câu hỏi của tôi, rằng liệu niềm vui của Ba Lan có bắt nguồn từ việc Slovakia tách ra sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển giao vùng Ukraine thuộc Carpathia cho Hungary hay không, Grzybowski trả lời rằng, dù Ba Lan rất muốn có chung đường biên giới với Hungary, họ cũng không sẵn sàng trả một cái giá như vậy – đó là dâng Slovakia vào tay Đức.
Trước câu hỏi của tôi về việc theo ý kiến của đại sứ, Ba Lan sẽ phản ứng thế nào đối với các sự kiện tiếp theo khi Đức nuốt chửng vùng Bohemia và Moravia, Grzybowski trả lời rằng ông không biết điều đó, nhưng ông cho rằng Warsaw hiểu rõ hậu quả của việc Đức được tăng cường sức mạnh bằng số vũ khí Tiệp Khắc vô cùng giá trị cũng như bằng vàng; mặc dù ở khía cạnh khác, Đức sẽ bị suy yếu do tính đồng nhất về mặt dân cư của họ bị phá vỡ. Đối với các câu hỏi tiếp theo của tôi, Grzybowski kiên quyết phủ nhận khả năng có bất kỳ thỏa thuận ngầm nào được tính toán trước giữa Ba Lan và Đức liên quan đến các sự kiện ở Séc. Để làm bằng chứng, ông viện dẫn phát biểu của Beck – người mà nếu có thỏa thuận, ít nhất cũng sẽ giữ im lặng về quan hệ với Tiệp Khắc.
Tôi tuyên bố với Grzybowski rằng chúng tôi kiên định đứng trên lập trường dân tộc tự quyết, nhưng việc tuyên bố độc lập của Slovakia trong những hoàn cảnh mà chúng ta đã biết không có điểm gì chung với nguyên tắc này. Chúng tôi cũng luôn ủng hộ sự hợp nhất tự nguyện của các dân tộc nhỏ, đặc biệt là các dân tộc có sự gần gũi về ngôn ngữ, văn hóa và lịch sử như người Séc và người Slovakia. Các dân tộc nhỏ rất khó tự bảo vệ nền độc lập của mình, nhưng sẽ dễ dàng hơn nhiều nếu họ tự nguyện tham gia vào một thể chế nhà nước mạnh hơn. Chúng tôi coi việc hình thành một nhà nước Tiệp Khắc thống nhất là hoàn toàn tự nhiên. Chúng tôi xem việc Slovakia tách ra là sự hủy hoại hoàn toàn nền độc lập của nước này và biến nó thành một quốc gia bù nhìn kiểu Mãn Châu Quốc. Về bản chất thì có rất ít thay đổi, bởi trước đây Tiệp Khắc – vốn đã nhận mệnh lệnh từ Berlin và điều chỉnh đời sống nội bộ của mình theo các mệnh lệnh đó – đã không thể được coi là một quốc gia độc lập. Tuy nhiên, sự thay đổi về mặt hình thức cũng mang nhiều ý nghĩa, và chúng tôi, giống như Ba Lan, tất nhiên không thể vui mừng trước việc sức mạnh của Đức được tăng cường.
Litvinov
Lưu trữ Chính sách Đối ngoại Liên Xô (AVP SSSR), ph. 0122, op. 23, p. 183, d. 6, ll. 18—21. Đã xuất bản trong tuyển tập: Liên Xô trong cuộc đấu tranh vì hòa bình... Tr. 238-240. Văn bản ở đây được in theo sách: Năm khủng hoảng. 1938-1939. Tài liệu và tư liệu gồm hai tập. Do Bộ Ngoại giao Liên Xô biên soạn. 1990. Tài liệu số 188.