Cấu trúc bộ phận tuyên truyền đặc biệt của Liên Xô trước thềm Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại
Trong các bài viết trước dành riêng cho công tác tuyên truyền quân sự đặc biệt tại Liên Xô, chúng ta đã thảo luận về các cuộc xung đột quân sự chính có ảnh hưởng đến sự hình thành loại hình hoạt động quân sự này. Sau những sự kiện đó, chúng ta có thể chuyển trực tiếp sang giai đoạn Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, nơi công tác chính trị của Hồng quân đối với quân đội và dân cư đối phương đã vươn lên một tầm cao mới, mang những nét phác thảo tổ chức rõ ràng sau một thời gian dài mơ hồ.
Chủ đề tuyên truyền đặc biệt của Liên Xô hướng vào quân đội phát xít Đức và các đồng minh của chúng khá rộng lớn, do đó sẽ có một chuỗi bài viết được thực hiện để đề cập đến các giai đoạn khác nhau của cuộc chiến, từ lúc khởi đầu cho đến Ngày Chiến thắng 9 tháng 5. Bài viết này là bài mở đầu trong chuỗi bài đó.
Nội dung công tác chính trị chống lại quân đội Đức trong các giai đoạn chiến tranh khác nhau được xây dựng phù hợp với tình hình chính trị - quân sự hình thành trên các mặt trận, gắn liền với các nhiệm vụ chiến đấu mà Hồng quân phải giải quyết, đồng thời có tính đến những thay đổi về mặt chính trị - tinh thần của đối phương. Để tác động về mặt tư tưởng - chính trị đối với đối phương, người ta sử dụng báo chí, phát thanh (các đài phát thanh công suất lớn và phát thanh mặt trận, trong nước và chiến lợi phẩm), tuyên truyền miệng (qua các trạm phát thanh truyền thanh, loa phóng thanh) và tuyên truyền trực quan (truyền đơn, báo chí, sách mỏng, sách vở).
Trước khi đi sâu xem xét các hình thức và phương pháp tuyên truyền đặc biệt của Liên Xô trong Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, cần phải hiểu rõ cơ cấu tổ chức của công tác này. Do đó, bài viết này sẽ làm rõ những cơ quan nào đã trực tiếp vạch ra và thực hiện việc tác động thông tin - tâm lý đối với quân đội đối phương.
Cần phải bắt đầu từ thực tế là Cuộc chiến tranh Xô - Phần (Chiến tranh Mùa đông) vừa qua đã phơi bày rất nhiều điểm yếu của Hồng quân lúc bấy giờ còn non trẻ. Sự cần thiết phải tổng kết cuộc chiến này nhằm nhanh chóng phát hiện và khắc phục mọi sai sót, hạn chế đã trở nên hiển hiện. Vì mục đích này, từ ngày 14 đến ngày 17 tháng 4 năm 1940, một hội nghị của ban chỉ huy Hồng quân đã được tổ chức theo chỉ thị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản BOLSHEVIK Toàn Liên bang (VKP(b)) để tổng kết kinh nghiệm chiến đấu tại Phần Lan.
Dựa trên kết quả của hội nghị, một bức tranh chân thực về những gì đã xảy ra đã được phơi bày. Tại hội nghị này, I. Stalin trong bài phát biểu ngày 17 tháng 4 đã giải thích lý do tại sao việc nghiên cứu kinh nghiệm của chiến tranh Xô - Phần lại là ưu tiên hàng đầu. Dưới đây là hai trích dẫn quan trọng từ bài phát biểu đó:
...hãy nhớ rằng trong suốt sự tồn tại của Chính quyền Xô Viết, chúng ta vẫn chưa tiến hành một cuộc chiến tranh hiện đại thực sự. Những cuộc va chạm nhỏ ở Mãn Châu, gần hồ Khasan hay ở Mông Cổ chỉ là chuyện vặt, đó không phải là chiến tranh, đó là những cuộc đụng độ lẻ tẻ trên một mảnh đất chật hẹp, bị giới hạn nghiêm ngặt. Nhật Bản sợ châm ngòi chiến tranh, chúng ta cũng không muốn điều đó, và một vài thử lửa nhỏ trên mảnh đất chật hẹp đó cho thấy Nhật Bản đã thất bại. Họ có 2-3 sư đoàn, và chúng ta có 2-3 sư đoàn ở Mông Cổ, số lượng tương tự ở Khasan. Quân đội chúng ta vẫn chưa tiến hành một cuộc chiến tranh thực sự và nghiêm túc. Nội chiến không phải là chiến tranh thực sự, bởi vì đó là một cuộc chiến không có pháo binh, không có không quân, không có xe tăng, không có súng cối. Không có tất cả những thứ đó thì làm sao gọi là chiến tranh nghiêm túc được?
— I. V. Stalin.
...Hồng quân hiện đại của chúng ta đã được tôi lửa trên các chiến trường Phần Lan, - đó là phép rửa tội đầu tiên của nó.
— I. V. Stalin
Kết quả thứ hai của hội nghị là đề xuất của Phó Dân ủy Quốc phòng G. I. Kulik về việc thành lập một ủy ban nhằm đúc kết các đề xuất của hội nghị, đồng thời phân tích toàn diện các hành động chiến đấu chống lại Phần Lan và xây dựng các đề xuất cụ thể cho từng hướng riêng biệt.
Ủy ban đã được thành lập và bắt đầu hoạt động vào ngày 19 tháng 4 năm 1940. Thành phần bao gồm K. E. Voroshilov (Chủ tịch), I. V. Stalin, G. I. Kulik, L. Z. Mekhlis, E. A. Shchadenko và các đại diện khác của cơ quan quân sự trung ương. Tuy nhiên, phần lớn các thành viên trong ủy ban này chính là những người trực tiếp tham gia Chiến tranh Mùa đông.
Để thuận tiện cho công việc, các tiểu ban đã được thành lập riêng cho từng quân binh chủng và nhiều lĩnh vực khác. Đó là các tiểu ban binh chủng hợp thành, không quân, quân chủng kỹ thuật, tăng thiết giáp, công tác chính trị và các tiểu ban khác. Mỗi tiểu ban phải trình bày các khuyến nghị thiết thực theo chuyên ngành của mình lên Dân ủy Quốc phòng Liên Xô vào ngày hôm sau, do số lượng vấn đề quá nhiều nên thời hạn đối với một số tiểu ban được gia hạn đến ngày 21 tháng 4.
Sau khi trình bày kết quả công việc của tất cả các tiểu ban tại phiên họp toàn thể vào ngày 21 tháng 4, I. V. Stalin đề nghị thành lập một "ủy ban hẹp hơn" đặc biệt dành cho các vấn đề chưa được xem xét trước đó. Các phiên họp của ủy ban đặc biệt này kéo dài từ ngày 23 tháng 4 đến ngày 14 tháng 5 năm 1940
Trong khuôn khổ bài viết này, nội dung đáng quan tâm nhất là báo cáo của Chủ nhiệm Cục Chính trị Hồng quân L. Z. Mekhlis về hệ tư tưởng quân sự vào ngày 10 tháng 5 năm 1940, phần liên quan đến tác động thông tin - tâm lý đối với binh lính và người dân Phần Lan.
Báo cáo này đã xác định các hướng chính nhằm hoàn thiện công tác tuyên truyền đặc biệt của Liên Xô, có tính đến mọi sai lầm của cuộc chiến vừa qua. Toàn văn báo cáo có thể tìm thấy trên các nguồn công khai, ở đây tôi xin trích dẫn những điểm chính cần thiết để hiểu rõ chủ đề:
Công tác nghiên cứu quân đội của các đối phương tiềm tàng và các chiến trường có thể xảy ra đang được tổ chức vô cùng yếu kém, trong khi các dữ liệu tình báo hiện có lại bị bảo mật quá mức và không được phổ biến đến bộ chỉ huy,
— L. Z. Mekhlis.
Định kiến có hại đã bén rễ sâu xa rằng người dân các quốc gia bước vào chiến tranh với Liên Xô chắc chắn, thậm chí là gần như toàn bộ, sẽ nổi dậy và sang hàng ngũ Hồng quân, rằng công nhân và nông dân sẽ chào đón chúng ta bằng hoa. Niềm tin sai lầm này xuất phát từ việc thiếu hiểu biết về tình hình thực tế ở các nước láng giềng. Chiến tranh ở Phần Lan cho thấy chúng ta đã không tiến hành tình báo chính trị ở các khu vực phía bắc và do đó không biết mang theo khẩu hiệu nào để tiếp cận người dân này và cách thức tiến hành công tác trong số họ ra sao... Chúng ta cần phải biết một quốc gia nào đó đang sống và quan tâm đến điều gì.
— L. Z. Mekhlis
Phải nói rằng trong lĩnh vực nghiên cứu chính trị đối phương, chúng ta đã mắc không ít sai lầm và đạt được rất ít thành tựu trong công tác giữa quân đội và nhân dân đối phương. Mãi đến đầu năm 1939, các tòa soạn báo bằng tiếng nước ngoài mới được thành lập, nhưng chúng vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, bởi vì chúng chưa có những nhà văn am hiểu đủ tốt ngôn ngữ, đời sống, lịch sử và văn hóa của các quốc gia tương ứng. Nếu muốn đánh bại đối phương một cách đàng hoàng, chúng ta phải hiểu rõ họ một cách đàng hoàng... Do đó, cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng và nắm rõ điểm yếu, điểm mạnh của tất cả quân đội các nước láng giềng, kể cả các nước nhỏ.
— L. Z. Mekhlis
Kết quả của phiên họp tiểu ban công tác đảng - chính trị trong thời chiến, ở phần dành cho công tác trong quân đội đối phương, đã thông qua một loạt quyết định có ý nghĩa thực tiễn quan trọng đối với việc hình thành cấu trúc tuyên truyền đặc biệt. Theo đó, tại điểm 4 đã nêu rõ: "Nhằm bảo đảm về mặt tổ chức cho công tác chính trị giữa quân đội và nhân dân đối phương, thành lập tại các cục chính trị của tất cả các quân khu biên giới và các tập đoàn quân các phân khoa làm việc giữa quân đội và nhân dân đối phương".
Ngoài ra, các điểm khác cũng đề cập đến việc lập sổ sách quân sự đối với những cá nhân biết ngoại ngữ, phân bổ họ về các tòa soạn báo tiếng nước ngoài phù hợp với khả năng ngôn ngữ cụ thể, đồng thời tiến hành các đợt tập trung định kỳ nhằm trao đổi kinh nghiệm và nâng cao trình độ chuyên môn. Hơn nữa, quyết định phát hành sách hướng dẫn tổ chức công tác chính trị trong quân đội đối phương thời bình cũng đã được thông qua.
Từ tháng 7 năm 1939, tại một số quân khu biên giới, các tòa soạn báo bằng tiếng nước ngoài đã được thành lập với tư cách là các trung tâm huấn luyện. Tại đây, nhân viên tòa soạn phải tích lũy thông tin về quốc gia láng giềng, nghiên cứu điểm mạnh và điểm yếu của họ, lựa chọn các sự kiện phục vụ tuyên truyền, đồng thời nâng cao kinh nghiệm trong lĩnh vực xuất bản ấn phẩm dành cho binh lính và người dân của đối phương tiềm tàng (quốc gia đó).
Tổng cộng có 24 tòa soạn được thành lập. Song song với đó, một hướng dẫn viên đặc biệt đã được bố trí để chỉ đạo họ, và sau đó một nhóm hướng dẫn viên phiên dịch đã được thành lập. Vào tháng 4 năm 1940, nhóm này được tái tổ chức thành một phân khoa đặc biệt phụ trách chỉ đạo báo chí bằng tiếng nước ngoài. Mỗi hướng dẫn viên cao cấp của phân khoa phụ trách báo chí bằng một ngôn ngữ nước ngoài nào đó và nghiên cứu các quốc gia tương ứng cùng quân đội của họ.
Cuối cùng, vào tháng 8 cùng năm, trong thành phần Tổng cục Tuyên truyền Chính trị của Hồng quân (GUPPKA) dựa trên cơ sở phân khoa này, một bộ phận đặc biệt chuyên trách tuyên truyền giữa quân đội và nhân dân đối phương đã được triển khai. Người đứng đầu bộ phận này là Thiếu tá Mikhail Ivanovich Burtsev — người đã có kinh nghiệm tiến hành tuyên truyền đặc biệt trong các trận chiến chống lại quân Nhật tại sông Khalkhin Gol năm 1939 và chống lại người Phần Lan trên eo biển Karelia năm 1940.
Đây là bộ phận thứ bảy theo thứ tự, do đó trong sinh hoạt thông thường, nó bắt đầu được gọi là Bộ phận thứ 7 (7-й отдел). Bộ phận này được giao nhiệm vụ nghiên cứu tình hình chính trị - tinh thần của nhân sự quân đội và dân cư các nước nước ngoài, chuẩn bị tiến hành công tác tuyên truyền và cổ động nhằm làm suy yếu tinh thần của họ. Các chuyên gia có học thức cao, các nhà khoa học, nhà giáo dục từ các viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, học viên cao học các trường đại học quốc gia và nghiên cứu sinh các học viện quân sự thành thạo tiếng Đức, Phần Lan, Romania, Anh, Ba Tư, Ả Rập, Nhật Bản và các ngoại ngữ khác đã được tuyển chọn và bổ nhiệm vào bộ phận này.
Tiếp nối việc thành lập bộ phận thứ 7 trong Tổng cục Tuyên truyền Chính trị Hồng quân, các bộ phận tương tự cũng được thành lập tại các cục chính trị của các quân khu biên giới sau đây: Quân khu đặc biệt Leningrad, Tây và Kiev, các quân khu Odessa, Ngoại Kavkaz, Trung Á, Xibia (hoặc Viễn Đông) và Phương diện quân Viễn Đông. Đồng thời, tại các phòng chính trị của các tập đoàn quân thuộc các quân khu này, các phân khoa tuyên truyền giữa quân đội và nhân dân đối phương cũng được thành lập, còn trong biên chế phòng chính trị của mỗi sư đoàn được bổ sung thêm chức vụ hướng dẫn viên cao cấp phụ trách tuyên truyền giữa quân đội và nhân dân đối phương.
Dĩ nhiên, hệ thống như vậy cần phải được biên chế đầy đủ các cán bộ có trình độ chuyên môn. Công tác này đã bắt đầu được tiến hành từ tháng 5 năm 1938, khi đợt kiểm kê đầu tiên đối với các cán bộ chính trị dự bị biết ngoại ngữ và có khả năng tiến hành tuyên truyền giữa quân đội và nhân dân đối phương diễn ra. Những cán bộ chính trị này, thuộc lực lượng dự bị của Hồng quân, được triệu tập định kỳ tham gia các đợt tập huấn.
Vai trò lớn trong việc đào tạo các chuyên gia tuyên truyền đặc biệt được đặt lên vai khoa quân sự tại Viện Ngoại ngữ Quốc gia Moskva số 2 (từ năm 1942 đổi thành Học viện Ngoại ngữ Quân sự - VIIYa). Nơi đây được mệnh danh là "lò rèn" chuyên gia tuyên truyền đặc biệt của Liên Xô, bên cạnh khoa quân sự trực thuộc Viện Nghiên cứu Phương Đông Moskva. Tại đây, các học viên trải qua các khóa học ngắn hạn nhưng chứa đựng nhiều thông tin bổ ích về cách thức tiến hành công tác chính trị đối với quân đội và nhân dân đối phương. Các tài liệu chiến lợi phẩm của đối phương và các ấn phẩm tuyên truyền sẵn có thường được sử dụng làm tài liệu học tập.
Ngày 12 tháng 10 năm 1940, GUPPKA ban hành Chỉ thị số 267, trong đó mô tả kinh nghiệm công tác giữa quân đội và nhân dân đối phương trong các cuộc chiến trước, đồng thời vạch ra các phương pháp và hướng đi mới trong việc tiến hành công tác tư tưởng đối với quân đội đối phương. Khác với các quốc gia khác, nơi các cơ quan chiến tranh tâm lý hoạt động độc lập hoặc trực thuộc các cơ quan tình báo, các bộ phận thứ 7 với tư cách là cơ quan đấu tranh tư tưởng đã được đưa vào thành phần của bộ máy chính trị - quân sự. Phải thừa nhận rằng trong thành phần các cơ quan chính trị, chức năng nhiệm vụ của họ có vẻ là một "thực thể xa lạ", thường vấp phải thái độ hoài nghi, thậm chí đôi khi còn xảy ra tình trạng phá hoại hoạt động này.
Vào thời điểm đó, vẫn còn khá nhiều binh lính và chỉ huy Xô Viết hoài nghi về ngay cả thành công tối thiểu của công tác khó khăn và nguy hiểm này. Về các chuyên gia tuyên truyền đặc biệt, người ta thường chính thức nói rằng họ đang làm rã ngũ quân đội đối phương. Nhiều chiến sĩ mặt trận khi nghe điều này đã thốt lên: "Lũ phát xít chỉ phân rã ở dưới lòng đất mà thôi".
Như vậy, nhiệm vụ của bộ phận (cục) thứ 7 thuộc GUPPKA bao gồm:
Vạch ra, xuất bản và tổ chức phổ biến các tài liệu tuyên truyền (truyền đơn, khẩu hiệu, báo chí, sách mỏng) giữa quân đội và nhân dân các nước thù địch;
Chỉ đạo các cơ quan tuyên truyền đặc biệt cấp mặt trận, tập đoàn quân và hỗ trợ họ trong công tác làm rã ngũ quân đội và nhân dân đối phương;
Xây dựng và thực hiện các chiến dịch thông tin - tuyên truyền đặc biệt giữa quân đội đối phương ngoài mặt trận và người dân ở hậu phương của họ;
Tiến hành nghiên cứu hằng ngày về tình hình chính trị - tinh thần của nhân sự quân đội và nhân dân các nước thù địch, bản chất và hệ thống tẩy não tư tưởng của họ;
Thu thập thông tin về hiệu quả của công tác tuyên truyền của chúng ta;
Lựa chọn, đào tạo và phân bổ đội ngũ cán bộ tuyên truyền đặc biệt thành thạo ngoại ngữ tương ứng;
Tổng kết và phổ biến kinh nghiệm tiên tiến về đối đầu thông tin qua các bản tin thông tin và các tập san kinh nghiệm công tác chính trị giữa quân đội và nhân dân đối phương.
Bộ máy tác chiến của công tác tuyên truyền đặc biệt gồm có: các bộ phận thứ 7 thuộc cục chính trị các phương diện quân (quân khu), các phân khoa thứ 7 thuộc phòng chính trị các tập đoàn quân, các hướng dẫn viên cao cấp phụ trách công tác giữa quân đội và nhân dân đối phương thuộc phòng chính trị các quân đoàn và sư đoàn. Trực thuộc các bộ phận thứ 7 của các phương diện quân và quân khu biên giới còn có các tòa soạn báo tiếng nước ngoài và các tòa soạn phát thanh$^{16}$.
Mỗi mắt xích trong hệ thống tuyên truyền đặc biệt đều có mặt trận công tác riêng của mình. Chẳng hạn, các cục chính trị phương diện quân là cầu nối giữa bộ phận thứ 7 của GUPPKA với tất cả các cơ cấu trực thuộc, bảo đảm sự trao đổi thông tin liên tục giữa bộ máy lãnh đạo tuyên truyền đặc biệt và những người làm việc tại cơ sở. Ngoài ra, các cục chính trị phương diện quân còn cung cấp mọi sự hỗ trợ có thể cho phòng chính trị các tập đoàn quân, ví dụ như hướng dẫn và cử các nhóm tuyên truyền đặc biệt được trang bị nhà in di động, các trạm tăng âm công suất lớn, phòng thí nghiệm ảnh và các phương tiện kỹ thuật tuyên truyền mặt trận khác.
Họ cũng thực hiện công tác lớn trong việc kịp thời vận chuyển và phân phối tài liệu cổ động giữa quân đội và nhân dân đối phương, chủ yếu thông qua lực lượng không quân mặt trận, đòi hỏi sự phối hợp thường xuyên với bộ tư lệnh các tập đoàn quân không quân.
Họ cũng tiến hành nhiều công việc đào tạo cán bộ tuyên truyền đặc biệt, đồng thời làm việc với tù binh chiến tranh để tiêm nhiễm hệ tư tưởng chống phát xít và lôi kéo họ tham gia công tác cổ động chống kẻ thù.
Về phần các phòng chính trị tập đoàn quân, nhiệm vụ quan trọng của họ là thu thập và hệ thống hóa thông tin đáng tin cậy về lực lượng đối phương trước mặt, đồng thời báo cáo lên cấp trên. Nhìn chung, các phòng chính trị tập đoàn quân rất nhạy bén và nhanh chóng điều chỉnh công tác cổ động về nội dung, hình thức và phương pháp dựa trên tình hình chiến đấu thay đổi liên tục. Nhiệm vụ chính của họ là hỗ trợ rộng khắp và duy trì liên lạc thường xuyên với các phòng chính trị sư đoàn.
Ngược lại, các phòng chính trị sư đoàn hoạt động "thực địa" và mang tính tập trung cao hơn. Về mặt chính thức, họ chỉ có một hướng dẫn viên cao cấp phụ trách công tác giữa quân đội và nhân dân đối phương, nhưng vì một người không thể gánh vác toàn bộ công việc, hướng dẫn viên đó được giao thêm một vài người có kỹ năng cần thiết, tạo thành một dạng "phòng ban" thu nhỏ. Tại đây, họ giải quyết nhiệm vụ làm suy yếu tối đa khả năng chiến đấu của các đơn vị đối phương tham gia giao chiến chống lại sư đoàn đó tại một khu vực mặt trận nhất định. Ở cấp độ này, công cụ cổ động tác chiến (tức là cổ động nhắm vào các đội hình quân sự cụ thể của đối phương có hoàn cảnh được nghiên cứu toàn diện ở cấp phòng chính trị sư đoàn) được sử dụng thường xuyên nhất.
Việc xuất bản truyền đơn bằng tiếng nước ngoài do Nhà xuất bản Quân sự thuộc Dân ủy Quốc phòng Liên Xô đảm nhận, trong đó có một bộ phận chuyên thực hiện các đơn đặt hàng đặc biệt từ bộ phận (cục) thứ 7. Từ Nhà xuất bản Ngoại ngữ Liên Xô, nhà in "Tia lửa cách mạng" (Iskra revolyutsii) ở Moskva được gắn kết với cục thứ 7 để có thể sắp chữ và ấn hành các sản phẩm in ấn bằng 60 ngoại ngữ. Để xuất bản các ấn phẩm tuyên truyền quan trọng và có số lượng lớn nhất, tổ hợp in ấn của nhà xuất bản Ban Chấp hành Trung ương VKP(b) "Pravda" đã được huy động.
Ngoài ra, trước thềm chiến tranh, các quân khu đã cử nhiều chuyên gia dân sự (nhà báo, nhà ngữ học, sử học, giáo viên tiếng Đức...) tham gia các đợt tập huấn tại hải quân và các đơn vị lục quân để sử dụng đúng chuyên môn. Sau khi kết thúc, họ được cảnh báo rằng trong trường hợp chiến tranh nổ ra sẽ tiếp tục bị triệu tập. Điều này cũng rất cần thiết để bổ sung nguồn cán bộ có giá trị cho hệ thống, mặc dù thực tế là lực lượng này vẫn luôn bị thiếu hụt trầm trọng.
Như đã đề cập ở trên, tài liệu chính điều chỉnh hoạt động tuyên truyền đặc biệt là Chỉ thị số 267. Văn bản này mang đậm tinh thần xã hội chủ nghĩa và tư tưởng của Lênin rằng khi quân đội và nhân dân đối phương qua nguồn thông tin của Liên Xô nhận ra sự vô nghĩa của cuộc chiến tranh đối với những người lao động, họ sẽ ngay lập tức tạo ra làn sóng phản đối chính phủ của mình và bày tỏ thiện cảm với Hồng quân.
Địa vị giai cấp khách quan của những kẻ tư bản chỉ là một. Chúng chiến đấu vì lợi ích của chính chúng. Binh lính là những người vô sản và nông dân. Đó là một câu chuyện hoàn toàn khác... lợi ích giai cấp của họ chống lại chiến tranh! Đó là lý do tại sao họ có thể được khai sáng, được thuyết phục,
— V. I. Lênin
Đây chính là nền tảng cho "tiêu chuẩn vàng" của công tác tuyên truyền chính trị của Liên Xô nhằm vào quân đội đối phương trong giai đoạn trước chiến tranh. Lúc bấy giờ, chưa ai có hình dung rằng Liên Xô sẽ phải đối đầu với những người lính được nuôi dưỡng từ nhỏ bằng niềm tin vào sự độc tôn và tính ưu việt của dân tộc họ so với tất cả các dân tộc khác trên hành tinh.
Những ngày đầu tháng 5 năm 1941, Dân ủy Quốc phòng yêu cầu bộ phận thứ 7 của GUPPKA do Mikhail Ivanovich Burtsev đứng đầu chuẩn bị một báo cáo về tình hình chính trị - tinh thần của các quốc gia giáp ranh với Liên Xô và quân đội của họ. Vài ngày sau, một báo cáo như vậy đã được soạn thảo và trình bày. Tuy nhiên, có một chi tiết quan trọng là báo cáo này chứa đựng rất ít thông tin về tình hình ở Đức.
Nguyên nhân là do vào thời điểm đó, Đức không nằm trong số những đối phương có khả năng xảy ra xung đột cao nhất với Liên Xô, đặc biệt chịu ảnh hưởng lớn từ việc ký kết Hiệp ước không xâm lược giữa Liên Xô và Đệ tam Đế chế vào năm 1939.
Do đó, tòa soạn báo tiếng Đức tại Quân khu Leningrad đã bị giải thể. Hơn nữa, để nghiên cứu tình hình nước Đức, người ta chỉ đặt mua từ 1 đến 2 ấn phẩm báo chí tiếng Đức. Một thiếu sót lớn nữa là việc lãnh đạo Liên Xô cấm dịch các bài báo và sách của Đức có nội dung chỉ trích đất nước chúng ta, ngay cả đối với các cơ cấu mà đây là phần việc trực tiếp của họ.
Tất cả những yếu tố đó đã không cho phép nắm bắt các tiến trình thực diễn ra tại Đức trong giai đoạn tiền chiến, không thể tạo ra bức tranh chính xác về đối phương, và đồng thời không thể xây dựng các phương pháp và lập luận tác động thông tin - tâm lý dựa trên dữ liệu cập nhật đối với đối phương trong tương lai.
Trong số các đối phương tiềm tàng được nghiên cứu có các quốc gia nằm ở biên giới phía nam của Liên Xô (Iran, Afghanistan, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ). Các luận điểm tuyên truyền về chủ đề vạch trần bản chất thực dân của bọn đế quốc Anh đã được chuẩn bị sẵn cho các quốc gia này, và các tài liệu in ấn cũng đã được chuẩn bị một phần.
Như vậy, trước thềm Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, các cơ quan tuyên truyền đặc biệt không có trong tay dữ liệu đầy đủ và cập nhật về Đệ tam Đế chế và các đồng minh của họ, mà thay vào đó lại chuẩn bị tiến hành cuộc đấu tranh tâm lý nhắm vào các quốc gia hoàn toàn khác. Hơn nữa, trong tổng số nhân viên của các bộ phận thứ 7, số người thông thạo tiếng Đức ở trình độ cao là cực kỳ khan hiếm. Phần lớn nếu ai đó biết ngôn ngữ này thì cũng chỉ ở mức độ giao tiếp thông thường, chưa nói đến việc nắm vững các thuật ngữ và cấp bậc quân sự mới xuất hiện ở nước Đức phát xít.
Chỉ sau báo cáo tháng 5 năm 1941 nói trên, bộ phận thứ 7 của GUPPKA mới được giao nhiệm vụ khỏa lấp khoảng trống này và chuẩn bị một báo cáo về tình hình nước Đức trong thời hạn cực kỳ ngắn. Báo cáo đã hệ thống hóa tất cả các dữ liệu cập nhật hiện có về Đệ tam Đế chế, nhưng dĩ nhiên chúng vẫn không đủ để phản ánh trọn vẹn thực tế.
Mặc dù vậy, dựa trên các nguồn tin có sẵn, người ta ghi nhận rằng trong quân đội Đức đang diễn ra công tác chuẩn bị chính trị - tinh thần vô cùng cường độ cao cho chiến tranh. Quân đội của họ được đánh giá là hùng mạnh, có kỷ luật thép và được trang bị vũ khí tốt. Tuy nhiên, trong báo cáo lại một lần nữa đưa ra kết luận sai lầm rằng sẽ không khó để làm cho những người lính Đức thức tỉnh về sự vô lý của cuộc chiến này đối với họ. Báo cáo đã được gửi đi các cơ quan chính trị của Hồng quân để nghiên cứu.
Đến thời điểm phát xít Đức tấn công Liên Xô, nhiều việc trong lĩnh vực tuyên truyền đặc biệt buộc phải vừa làm vừa chỉnh đốn. Chẳng hạn, vào ngày 22 tháng 6 năm 1941, hai phân khoa đã được thành lập tại bộ phận thứ 7 của GUPPKA: phân khoa thứ nhất phụ trách tiến hành chiến tranh thông tin - tâm lý chống lại Đức và đồng minh của họ, còn phân khoa thứ hai phụ trách công tác tuyên truyền giữa dân cư các quốc gia và lãnh thổ bị chiếm đóng.
Quyết định có ý nghĩa nguyên tắc quan trọng là nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương VKP(b) ngày 25 tháng 6 năm 1941 về việc thành lập Cục Tuyên truyền Quân sự - Chính trị (Бюро военно-политической пропаганды). Đây là một cơ quan tập thể được lập ra nhằm tập trung quyền lực chỉ đạo toàn bộ công tác tuyên truyền nhắm vào kẻ thù và dân cư các vùng lãnh thổ bị chúng chiếm đóng. Bộ phận thứ 7 trở thành cơ quan thường trực của Cục này.
Thành phần của Cục bao gồm: Chủ nhiệm GUPPKA L. Z. Mekhlis, phó của ông là D. Z. Manuilsky, giáo sư kiêm chuyên gia tuyên truyền V. S. Kruzhkov, trưởng ban báo chí Dân ủy Ngoại giao P. G. Palgunov và Thứ trưởng Ngoại giao S. A. Lozovsky (ngày 2 tháng 7, Giám đốc Viện Mác - Âng-ghen - Lênin trực thuộc Trung ương VKP(b) M. B. Mitin cũng được đưa vào cục). Lãnh đạo Cục là L. Z. Mekhlis.
Tại các cuộc họp, các hướng dẫn và nội dung nền tảng của toàn bộ công tác tuyên truyền đặc biệt đã được xác định, các tài liệu chính trị chung hàng đầu dành cho quân đội và nhân dân đối phương được phê chuẩn, đồng thời hoạt động phối hợp chung trong lĩnh vực tuyên truyền đặc biệt của các cơ quan như TASS, Cục Thông tin Xô Viết (Sovinformburo), Ủy ban Phát thanh Liên Xô, các nhà xuất bản nhà nước và các tổ chức khác cũng được điều phối.
Một cơ quan quan trọng nữa trong công tác tuyên truyền đặc biệt là Cục Thông tin Xô Viết (Sovinformburo) được thành lập ngày 24 tháng 6 năm 1941 theo nghị quyết chung của Ban Chấp hành Trung ương VKP(b) và Hội đồng Dân ủy. Thông tin do Sovinformburo phát đi thường được sử dụng khi biên soạn truyền đơn cho binh lính đối phương (ví dụ như các ấn phẩm truyền đơn thông tin "Thông tin quốc tế").
Thông tin này thậm chí còn có ý nghĩa to lớn hơn đối với cư dân các vùng lãnh thổ phía đông Liên Xô bị chiếm đóng, những người bị cắt đứt khỏi các nguồn tin tức về diễn biến chiến tranh. Do đó, vào năm 1942, một chỉ thị đã được ký kết yêu cầu mọi đội du kích phải tiếp thu các bản tin của Sovinformburo, ghi chép lại và nhân bản thành dạng truyền đơn để phân phát tiếp cho các công dân Xô Viết ở lại vùng do đối phương kiểm soát. Nhờ vậy, những người bị cô lập khỏi tình hình chiến tranh và liên tục chịu sự nhồi sọ, lừa dối từ hệ thống tuyên truyền của phát xít vẫn có thể biết được sự thật và giữ vững liên lạc với đất nước mình.
Như vậy, cấu trúc của các cơ quan tuyên truyền đặc biệt của Liên Xô hướng vào quân đội và nhân dân đối phương tại thời điểm bắt đầu Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại có thể được hình dung qua sơ đồ nêu trên.
Tóm lại, có thể kết luận rằng trước thềm Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, cấu trúc bộ máy tuyên truyền đặc biệt đã được thiết lập, tuy nhiên trong tiến trình chiến tranh, nó sẽ phải trải qua một số thay đổi cần thiết do quy mô và hiệu quả của công tác này ngày càng được mở rộng.
Song song với đó, công tác này đã khởi động quá muộn, dẫn đến việc không tích lũy đủ kinh nghiệm cần thiết. Thêm vào đó, do những hạn chế bất hợp lý trong lĩnh vực nghiên cứu tài liệu thông tin của các nước khối phát xít, vào thời điểm chiến tranh nổ ra, chúng ta đã không có được bức tranh chân thực về các tiến trình đang diễn ra tại Đức và các nước đồng minh của nước này.
Chính vì lý do đó đã dẫn đến sự thiếu hiểu biết và những nhận thức sai lệch của Hồng quân về tình trạng đạo đức - tâm lý của binh lính đối phương. Hệ quả là những thất bại trong công tác tuyên truyền đặc biệt nhắm vào kẻ thù ở giai đoạn đầu của cuộc chiến. Dĩ nhiên, những thất bại trong việc cảm hóa binh lính Đức cũng có phần đóng góp từ tình thế buộc phải rút lui liên tục của quân đội Xô Viết trong giai đoạn khó khăn đó.
Bài viết tiếp theo sẽ phân tích chi tiết những thành công và thất bại đầu tiên trong công tác tiến hành công tác chính trị giữa quân đội đối phương.
