Gặp gỡ một chiến sĩ Quốc tế Cộng sản

 

Bút ký của Osip Mandelstam

— Còn phong trào của Gandhi đã tác động như thế nào ở Đông Dương? Có gợn sóng hay âm vang nào lọt tới đó không? — tôi hỏi Nguyễn Ái Quốc.

— Không, — người đối thoại của tôi đáp. — Nhân dân An Nam, những người nông dân, đang sống chìm đắm trong một đêm đen mịt mùng — không báo chí, không một chút khái niệm nào về những gì đang diễn ra trên thế giới; một đêm đen, thực sự là đêm đen.

Nguyễn Ái Quốc là người An Nam duy nhất ở Moskva, đại diện cho một chủng tộc Mã Lai cổ đại. Cậu ấy gần như còn là một thiếu niên, gầy gò và linh hoạt, mặc chiếc áo len chui đầu dệt kim. Cậu nói tiếng Pháp, ngôn ngữ của những kẻ áp bức, nhưng những từ tiếng Pháp vang lên đục ngợm, giống như tiếng chuông trầm đục của ngôn ngữ quê hương.

Nguyễn Ái Quốc phát âm từ "văn minh" với vẻ đầy ghê tởm: cậu đã đi vòng quanh hầu như toàn bộ thế giới thuộc địa, từng đến miền Bắc và miền trung châu Phi và đã chứng kiến quá đủ. Trong cuộc trò chuyện, cậu thường xuyên dùng từ "anh em". Anh em ở đây là những người da đen, người Ấn Độ, người Syria, người Trung Quốc. Cậu đã viết một bức thư cho René Maran, một người da đen đã được Pháp hóa, tác giả cuốn tiểu thuyết Batouala đậm chất ngoại kiều, và đặt vấn đề thẳng thừng: Maran có muốn hay không muốn giúp đỡ công cuộc giải phóng những người anh em thuộc địa? — René Maran, người được Viện hàn lâm Pháp vinh danh, đã trả lời một cách dè dặt và né tránh.

— Tôi xuất thân từ một gia đình An Nam đặc quyền. Ở xứ chúng tôi, những gia đình này chẳng làm gì cả. — Các thanh niên nghiên cứu Nho giáo. Bạn biết đấy, Nho giáo không phải là một tôn giáo, mà đúng hơn là một khoa học về kinh nghiệm đạo đức và phép tắc ứng xử. Và về cơ bản, nó giả định một "thế giới xã hội". Khi còn là một cậu bé khoảng 13 tuổi, tôi lần đầu tiên nghe thấy những từ ngữ Pháp: tự do, bình đẳng và bác ái — bởi vì đối với chúng tôi, bất kỳ người da trắng nào cũng là người Pháp. Và tôi muốn tìm hiểu về nền văn minh Pháp, muốn khám phá xem điều gì ẩn giấu đằng sau những từ ngữ đó. Nhưng trong các trường bản xứ, người Pháp nuôi dưỡng những con vẹt. Họ giấu sách báo khỏi chúng tôi, cấm đoán không chỉ các nhà văn mới mà ngay cả Rousseau và Montesquieu. Phải làm sao đây? Tôi quyết định ra đi. Người An Nam là nô lệ. Chúng tôi không chỉ bị cấm đi du lịch mà còn bị cấm cả những chuyển động nhỏ nhất trong nước. Đường sắt được xây dựng với mục đích "chiến lược": theo người Pháp, chúng tôi vẫn chưa đủ trưởng thành để sử dụng chúng. Tôi đã đến được bờ biển — và cứ thế lên đường. Lúc đó tôi 19 tuổi. Ở Pháp đang diễn ra bầu cử. Giai cấp tư sản bôi nhọ lẫn nhau. — Một cơn co giật ghê tởm suốt cơ thể thoáng qua trên khuôn mặt Nguyễn Ái Quốc. Con người vốn đục và mờ nhạt bỗng bừng sáng rực rỡ. Trong đôi đồng tử lớn chứa đầy thứ nước nặng trĩu, cậu liếc nhìn bằng cái nhìn sáng suốt của một người "mù".

— Khi người Pháp đến, tất cả các gia đình danh giá lâu đời đáng kính đều chạy trốn. Lũ cặn bã biết nịnh hót đã chiếm lấy những ngôi nhà và điền trang bị bỏ hoang; giờ đây chúng trở nên giàu có — một tầng lớp tư sản mới — và có thể nuôi dạy con cái theo kiểu Pháp. Nếu một cậu bé ở xứ chúng tôi đến học các nhà truyền giáo Thiên Chúa giáo, thì đó đã là cặn bã, là phế thải. Phải trả tiền cho việc đó. — Thế là những kẻ đầu đất đần độn kéo đến, giống hệt như đi làm cảnh sát hay hiến binh vậy. Các nhà truyền giáo Thiên Chúa giáo sở hữu một phần năm tổng diện tích đất đai ở xứ chúng tôi. Chỉ có những chủ nhượng địa mới có thể cạnh tranh với họ.

— Kẻ thực dân Pháp là gì? Ồ, đó là một dân tộc bất tài và nông cạn biết bao. Mối bận tâm đầu tiên là thu xếp cho họ hàng. Sau đó — vơ vét và cướp bóc càng nhiều càng tốt và càng nhanh càng tốt, và mục tiêu của toàn bộ chính sách này là một ngôi nhà nhỏ, "ngôi nhà của riêng mình" ở Pháp.

— Người Pháp đang đầu độc dân tộc tôi. Họ áp dụng việc bắt buộc tiêu thụ rượu mạnh. Chúng tôi lấy một ít gạo ngon và nấu ra loại rượu ngon — khi bạn bè đến thăm hoặc trong ngày lễ cúng tổ tiên. Người Pháp dùng gạo dẻo tồi và chưng cất rượu thành từng thùng lớn. Không ai muốn mua rượu của họ. Quá nhiều rượu mạnh. Thế là các thống sứ ra lệnh áp đặt định mức rượu bắt buộc cho từng đầu người và ép buộc họ phải mua thứ rượu mà không ai muốn.

Tôi hình dung rõ ràng cách họ chuốc rượu cái dân tộc mỏng manh này — những con người yêu chuộng sự tinh tế và điều độ, căm ghét sự thái quá. Toát lên từ toàn bộ diện mạo của Nguyễn Ái Quốc là sự tinh tế và nhã nhặn bẩm sinh. Văn minh châu Âu hoạt động bằng lưỡi lê và rượu mạnh, ẩn giấu chúng dưới chiếc áo thụng của nhà truyền giáo Thiên Chúa giáo. Nguyễn Ái Quốc thấm đượm văn hóa, có lẽ không phải là văn hóa châu Âu, mà là văn hóa của tương lai.

— Hiện nay ở Paris, một nhóm đồng chí từ các thuộc địa của Pháp — gồm 5 đến 6 người từ Nam Kỳ, Sudan, Madagascar, Haiti — đang xuất bản một tờ báo nhỏ tên là Người cùng khổ (Le Paria), chuyên đấu tranh chống lại chính sách thuộc địa của người Pháp. Đó là một tờ báo rất nhỏ — mỗi cộng tác viên phải tự bỏ tiền túi ra để xuất bản, thay vì nhận nhuận bút.

Chiếc gậy tre có khắc một lời kêu gọi trên đó đã lặng lẽ đi qua tất cả các làng mạc. Nó được chuyền từ nơi này sang nơi khác — và thỏa thuận đã được thực hiện. Nó đã khiến người An Nam phải trả giá đắt, có những vụ hành quyết, hàng trăm cái đầu rơi xuống.

— Nhân dân An Nam không có linh mục và không có tôn giáo theo nghĩa châu Âu. Tôn thờ tổ tiên thuần túy là một hiện tượng xã hội. Không có thầy cúng nào cả. Thành viên lớn tuổi nhất trong gia đình hoặc bô lão trong làng thực hiện các nghi thức tưởng niệm. Chúng tôi không biết uy quyền của tu sĩ hay linh mục là gì.

— Vâng, thật thú vị khi chính quyền Pháp đã dạy cho nông dân chúng tôi những từ Bolshevik và Lenin như thế nào. Họ bắt đầu bức hại những người cộng sản trong số những người An Nam vào thời điểm mà chẳng có bất kỳ người cộng sản nào tồn tại. Và bằng cách đó, họ đã tiến hành tuyên truyền.

Người An Nam là một dân tộc giản dị và lịch thiệp. Trong sự cao quý của tác phong, trong giọng nói đục và trầm lắng của Nguyễn Ái Quốc, người ta nghe thấy ngày mai, nghe thấy sự tĩnh lặng đại dương của tình anh em toàn cầu.

Trên bàn là bản thảo. Một báo cáo bình tĩnh, thiết thực. Phong cách điện tín của một phóng viên. Cậu đang mơ mộng về chủ đề:

Đại hội Quốc tế Cộng sản năm 1947. Cậu nhìn thấy và nghe thấy chương trình nghị sự, cậu đang có mặt ở đó, cậu đang viết biên bản.

Lúc chia tay, Nguyễn Ái Quốc chợt nhớ ra điều gì đó: — À vâng, chúng tôi còn có một "cuộc nổi loạn" nữa. Nó do vị tiểu vương An Nam Duy Tân lãnh đạo. Chống lại việc bắt bớ nông dân chúng tôi đi vào lò sát sinh của người Pháp. Duy Tân đã trốn thoát. Giờ đây ngài đang sống lưu vong. Hãy kể cả về ngài ấy nữa.

1923