Năm Đòn Tấn Công Thông Tin Của Đồng Chí Stalin
Trong nỗ lực khôi phục sự công bằng đối với Joseph Vissarionovich Stalin với tư cách là Tổng tư lệnh tối cao của đội quân chiến thắng, chúng ta không thể không nhắc đến tài năng tuyên truyền xuất chúng của ông.
Hàng loạt nước đi mà ông thực hiện trong cuộc chiến thông tin nhằm giành lấy tâm trí và trái tim của công dân Liên Xô cũng như người dân các nước khác — trước hết là các nước trong khối Đồng minh — có thể nói là đã đi trước thời đại. Vị Đại thống soái (Generalissimo) đã đánh bại các đối thủ tuyên truyền từ Đệ tam Đế chế Đức. Chúng ta hãy cùng điểm qua 5 chiến dịch PR quan trọng nhất (theo cách gọi ngày nay), những đòn đánh đã định đoạt chiến thắng của Liên Xô trong tâm hồn con người và trên các mặt trận.
1. Lời kêu gọi giản dị
Vào đầu cuộc chiến, Stalin không đưa ra bất kỳ bình luận nào. Thậm chí ngày 22/6/1941, ông cũng không phát biểu trên đài phát thanh mà nhường quyền tuyên bố về cuộc tấn công xâm lược của phát xít Đức cho V. Molotov. Tuy nhiên, chắc chắn Stalin đã biên tập bản thảo của Molotov — văn bản đã đi vào lịch sử với cái kết tiên tri: "Chính nghĩa thuộc về ta. Kẻ thù sẽ bị đánh bại. Chiến thắng sẽ về tay ta."
Bản thân Tổng tư lệnh không vội vàng xuất hiện trước công chúng, có lẽ vì ông muốn quan sát diễn biến tình hình. Khi nhận thấy cuộc chiến đang lan rộng và không thuận lợi cho Hồng quân, Stalin đã tung ra nước đi đầu tiên trong ván bài tuyên truyền tinh vi với Hitler và Goebbels. Đó là một bước đi thiên tài: Ông không gọi dân chúng là thần dân, mà gọi hàng triệu người lao động, thủy thủ và binh sĩ như một người cha gọi những thành viên trong gia đình giữa lúc lâm nguy: "Hỡi anh chị em! Hỡi những chiến sĩ trong quân đội và hạm đội! Tôi đang kêu gọi các bạn, những người bạn của tôi!"
Chỉ trong một câu nói, Stalin đã cho thấy thảm họa kinh khủng đang ập xuống đất nước và tất cả cần phải đoàn kết thành một gia đình, gạt bỏ hiềm khích cũ để chặn đứng kẻ thù. Chính ngày 3/7/1941 ấy, cuộc chiến chống phát xít đã trở thành Cuộc chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, cuộc chiến thiêng liêng của mỗi người dân Xô viết vì tự do và độc lập. Phát xít Đức không thể đưa ra điều gì tương tự cho dân Đức; chúng chỉ nói về những sứ mệnh trừu tượng như "bảo vệ châu Âu khỏi chủ nghĩa Bolshevik", điều không đủ để huy động toàn dân chiến đấu đến cùng.
2. Cuộc duyệt binh của niềm tin
Nước đi tuyên truyền tinh vi thứ hai diễn ra 4 tháng sau đó, vào thời điểm khó khăn nhất của cuộc chiến khi số phận của Moscow đang treo trên sợi tóc. Cần phải làm điều gì đó để khích lệ những người đang nản lòng.
Quyết định được đưa ra là tổ chức lễ kỷ niệm 24 năm Cách mạng Tháng Mười gần như trong điều kiện thời bình. Điểm gây kinh ngạc nhất là cuộc duyệt binh truyền thống ngay trên Quảng trường Đỏ khi kẻ thù đã ở sát cửa ngõ thủ đô. Các đơn vị vừa được điều đến bảo vệ Moscow đã hành quân ngay trên mặt đường lát đá phủ đầy tuyết của Điện Kremlin để rồi từ đó đi thẳng ra mặt trận.
Quyết định này là một cú sốc hoàn toàn đối với đối thủ. Khi Hitler biết về cuộc duyệt binh, hắn đã ra lệnh cho không quân xuất kích ngay lập tức. Nhưng ngày hôm đó, như lời đồn đại rằng Stalin đã nói, "đến Chúa cũng đứng về phía những người Bolshevik" — thời tiết xấu khiến máy bay Đức không thể cất cánh. Stalin đã có bài phát biểu hùng hồn, khơi gợi lại những hình ảnh anh hùng trong quá khứ như Alexander Nevsky, Dmitry Donskoy, Suvorov và Kutuzov để truyền lửa cho các chiến sĩ.
3. Huyền thoại Lệnh số 227
Mùa hè năm 1942, quân Đức đạt được những thành công mang tính quyết định ở phía Nam, đe dọa các mỏ dầu và con đường vận chuyển nhiên liệu sống còn của Liên Xô. Sự quyết đoán kết hợp với cách tiếp cận tuyên truyền sắc sảo của Stalin đã thể hiện qua Mệnh lệnh số 227, mà nhân dân gọi bằng cái tên huyền thoại: "Không lùi một bước!"
Được ban hành ngày 28/7/1942, mệnh lệnh chứa đựng những dòng chữ khắc nghiệt: "Kẻ hoảng loạn và hèn nhát phải bị tiêu diệt tại chỗ... Những chỉ huy và cán bộ chính trị rút lui mà không có lệnh cấp trên là kẻ phản bội Tổ quốc." Liên Xô cũng học tập kinh nghiệm của đối thủ để thành lập các tiểu đoàn kỷ luật (penal battalions) để những người phạm lỗi có thể dùng máu để chuộc lỗi với Tổ quốc.
Những biện pháp này cực kỳ tàn khốc, nhưng như Stalin đã nhận định xác đáng: "Lùi bước xa hơn nữa nghĩa là tự hủy hoại chính mình và hủy hoại Tổ quốc." Tính toán của Stalin không chỉ nằm ở sự cưỡng ép, mà là tạo ra một "cú sốc tâm lý" cho quân đội đang nao núng. Tính toán này đã thành công rực rỡ — sức kháng cự của các sư đoàn Liên Xô tăng vọt và đạt đến đỉnh điểm tại Stalingrad.
4. Người cha của người lính
Ngày 31/1/1943, Thống chế Friedrich Paulus đầu hàng. Hitler đã đề nghị thông qua Chữ thập đỏ để trao đổi lấy con trai của Stalin là Yakov Dzhugashvili (đang bị quân Đức bắt làm tù binh).
Đây là thử thách thực sự đối với Stalin. Với tư cách người cha, ông không muốn con mình chết; nhưng với tư cách lãnh đạo đất nước, nếu ông chấp nhận, uy tín của ông sẽ sụp đổ. Hàng triệu người Liên Xô có người thân bị kẹt trong vùng chiếm đóng hoặc trại tập trung, họ không có cơ hội được "trao đổi" như vậy.
Trong tình thế đó, Stalin đã đưa ra quyết định đau đớn nhưng duy nhất đúng đắn: Từ chối lời đề nghị. Một câu nói lưu danh hậu thế được cho là của ông: "Tôi không đổi một vị Thống chế lấy một người lính." Stalin không có lựa chọn nào khác, và người con trai Yakov cũng đã không làm ông thất vọng khi không đầu hàng trước sự mua chuộc của quân Đức cho đến lúc hy sinh.
5. Buổi "tổng duyệt" chiến thắng
Ngày 17/7/1944, một cuộc diễu hành chưa từng có đã diễn ra tại Moscow: Cuộc diễu hành của các tù binh chiến tranh. Hàng chục ngàn lính Đức lầm lũi bước đi trên các đường phố Moscow dưới sự áp giải của Hồng quân.
Mục tiêu của đòn tuyên truyền này là cho thế giới và quân Đức thấy rằng: Liên Xô không giết hại tù binh, họ có thể đầu hàng để giữ mạng sống. Hình ảnh tàn quân của Cụm tập đoàn quân "Trung tâm" từng suýt vào được Moscow nay lại bước đi trong nhục nhã đã giáng một đòn chí mạng vào tinh thần quân địch.
Đối với người dân Liên Xô, đây là một ngày hội lớn, một buổi "tổng duyệt" cho Lễ duyệt binh Chiến thắng sẽ diễn ra một năm sau đó. Sau khi đoàn tù binh đi qua, các xe tưới nước đã phun rửa sạch đường phố như để tẩy sạch "vết nhơ và rác rưởi" mà kẻ thù để lại.
Cú phản đòn tại Katyn
Tổng tư lệnh Liên Xô đã thắng trong cuộc chiến tâm lý. Tuy nhiên, các nhà tuyên truyền phát xít đứng đầu là Goebbels cũng đã để lại một "đòn phản công nổ chậm" tại Katyn. Sau này, phương Tây đã tận dụng sự việc này để làm rạn nứt quan hệ Xô - Ba Lan và hạ thấp uy tín của Nga. Cho đến nay, sự thật về Katyn vẫn còn nhiều tranh luận và thường bị coi là công cụ "PR đen" nhắm vào Liên Xô và nước Nga kế thừa.
* Ghi chú: V.M. Molotov sau này thừa nhận văn bản lời kêu gọi ngày 22/6/1941 là sản phẩm tập thể và Stalin đã tham gia trực tiếp vào việc biên soạn.