Litva đã trở thành một nước Cộng hòa Xô viết như thế nào?
Chủ đề sáp nhập các quốc gia vùng Baltic vào Liên bang Xô viết luôn gây ra nhiều tranh cãi. Tại Estonia, Latvia và Litva, vấn đề này cùng các câu hỏi liên quan gần như là trọng tâm chính trị. Dựa trên luận điểm về "sự chiếm đóng của Liên Xô", các chính trị gia Baltic đã xây dựng nên các chính sách đối nội và đối ngoại của mình. Trong quá trình thêu dệt lịch sử, họ thậm chí còn đẩy vấn đề đi xa đến mức khiến Đế chế thứ Ba, phát xít và những kẻ cộng tác với phát xít trông có vẻ "tốt đẹp" hơn so với "chế độ Stalin đẫm máu" và "nỗi kinh hoàng của sự chiếm đóng Xô viết".
Để hiểu điều gì đã thực sự xảy ra tại Baltic vào mùa hè năm 1940, hãy cùng xem xét tình hình nội trị và ngoại giao tại Litva lúc bấy giờ.
Bối cảnh lịch sử và sự trỗi dậy của chế độ độc tài
Trong Thế chiến thứ nhất, từ năm 1915, tỉnh Vilna của Đế quốc Nga bị Đức chiếm đóng. Tháng 2/1918, Hội đồng Litva (Tariba) tuyên bố khôi phục quốc gia độc lập. Ban đầu, họ dự định thiết lập một vương quốc và mời một hoàng tử Đức lên ngôi. Nghĩa là, nếu Đế chế Đức không sụp đổ, Litva (cũng như các lãnh thổ Baltic khác) đã trở thành vùng đất phụ thuộc vào người Đức.
Trong cuộc Nội chiến Nga và chiến tranh Liên Xô - Ba Lan, Litva giữ được độc lập nhờ sự hỗ trợ của khối Hiệp ước và Ba Lan. Năm 1922, hiến pháp được thông qua, thiết lập chế độ cộng hòa nghị viện. Tuy nhiên, một phần lãnh thổ Litva cùng với thành phố Vilno (Vilnius) đã bị sáp nhập vào Ba Lan.
Tháng 12/1926, một cuộc đảo chính đã diễn ra tại Litva: chính phủ trung tả bị lật đổ, quyền lực rơi vào tay Liên minh Quốc gia Litva (tautinininkai). Kết quả là cho đến khi sáp nhập vào Liên Xô, quyền lực nằm trong tay chính phủ dân tộc chủ nghĩa độc tài bảo thủ, đứng đầu là nhà độc tài - Tổng thống Antanas Smetona. Các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Litva bị hành quyết.
Năm 1928, Smetona chính thức được tôn vinh là "lãnh tụ dân tộc", tập trung quyền lực tối cao trong tay. Các đảng phái chính trị đối lập bị cấm đoán, quốc hội chỉ gồm các thành viên đảng cầm quyền. Các phong trào đối lập, chủ yếu là cánh tả và đặc biệt là những người cộng sản, phải hoạt động bí mật. Nhiều người bị tống giam vào các nhà tù và hai trại tập trung tại Varniai và Dimitrava. Công đoàn và các tổ chức lao động bị cấm. Nửa sau thập niên 1930, các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tục nổ ra để phản đối giá nông sản thấp và thuế cao, nhưng đều bị đàn áp dã man.
Trong bối cảnh đó, trước những thông tin về sự thành công của công nghiệp hóa và đời sống nâng cao tại Liên Xô, tư tưởng thân Xô viết và cánh tả bắt đầu lan rộng trong tầng lớp trí thức và sinh viên Litva.
Sức ép từ Ba Lan và Đức phát xít
Quan hệ giữa Litva và Ba Lan rất căng thẳng sau khi Ba Lan chiếm đóng vùng Vilnius năm 1920. Trong khi người Litva đòi lại thủ đô cổ kính Vilno, giới tinh hoa Ba Lan lại nuôi tham vọng bành trướng thêm lãnh thổ. Litva nửa đầu thế kỷ 20, cũng như Estonia và Latvia, là những quốc gia "vùng đệm" điển hình. Thực tế, các quốc gia này cần một bên bảo trợ – ban đầu là Đế quốc Đức, sau đó là các nền dân chủ phương Tây. Khi Đế chế thứ Ba mạnh lên, các quốc gia Baltic mặc nhiên rơi vào phạm vi ảnh hưởng của nó, điều mà Moscow không thể chấp nhận.
Tháng 6/1934, một cuộc đảo chính không thành do các thế lực thân phát xít tổ chức (đứng đầu là Augustinas Voldemaras của nhóm "Sói Sắt") đã cho thấy ảnh hưởng của Đức. Dù thất bại, nhưng nhiều thành viên sau đó đã sang Đức lập ra "Liên minh các nhà hoạt động Litva" (LAF), tiền thân của những kẻ cộng tác với phát xít sau này.
Từ nửa sau thập niên 1930, Đức và Ba Lan gây áp lực nặng nề lên Litva:
Tháng 3/1938: Ba Lan ra tối hậu thư buộc Litva thiết lập quan hệ ngoại giao, đồng nghĩa với việc Litva phải từ bỏ quyền đối với Vilno. Chính phủ Litva buộc phải chấp nhận, gây nên làn sóng phẫn nộ trong dân chúng.
Tháng 3/1939: Hitler ra tối hậu thư đòi vùng Klaipeda (Memel). Litva buộc phải nhượng bộ. Ngày 24/3, Hitler đến Klaipeda và tuyên bố đây sẽ là căn cứ hải quân của Đức. Litva đứng trước nguy cơ bị chiếm đóng hoàn toàn.
Bước ngoặt Xô viết và sự trở về của "Trái tim" Vilno
Trong bối cảnh đó, Liên Xô trở thành bên duy nhất có khả năng bảo đảm độc lập cho Litva trước sự xâm lược của Đức hay Ba Lan. Phần lớn công chúng Litva đánh giá tích cực Hiệp ước không xâm lược Xô-Đức (23/8/1939) và sự tan rã của Ba Lan sau đó, hy vọng Vilno sẽ trở về với Litva.
Ngày 10/10/1939, Liên Xô và Litva ký hiệp ước hỗ trợ lẫn nhau, theo đó Liên Xô trao trả thành phố Vilno và vùng phụ cận cho Litva. Nhà hoạt động Antanas Venclova đã viết: "Liên Xô đã long trọng trao trả thủ đô cổ kính cho Litva... Đó là tia sáng duy nhất và niềm vui to lớn trong mùa thu đen tối đó... Litva đã tìm lại được trái tim của mình!" Hiệp ước này cũng cho phép 20.000 quân Hồng quân đồn trú tại Litva.
Tuy nhiên, tình hình nội bộ vẫn phức tạp. Một bộ phận giới cầm quyền muốn tiếp tục thân Đức, trong khi các lực lượng cánh tả ủng hộ sáp nhập vào Liên Xô để bảo vệ đất nước. Tháng 6/1940, trước những hành động khiêu khích chống Hồng quân và xu hướng xích lại gần Đức của chính quyền Smetona, nhiệm vụ chính của cách mạng Litva là thay đổi các thành phần bảo thủ trong chính phủ Litva.
Sự thành lập Chính quyền Nhân dân
Ngày 15/6/1940, chính phủ Litva chấp nhận yêu cầu của Liên Xô. Smetona trao quyền cho Antanas Merkys rồi bỏ trốn sang nước ngoài. Ngày 16/6, thêm quân đội Xô viết tiến vào Litva trong sự ủng hộ của các cuộc mít tinh quần chúng.
Ngày 17/6: Chính phủ Nhân dân được thành lập do Justas Paleckis đứng đầu.
Ngày 25/6: Đảng Cộng sản được hợp pháp hóa, tù chính trị được trả tự do.
Ngày 14-15/7: Bầu cử Quốc hội Nhân dân diễn ra với tỷ lệ cử tri đi bầu đạt 95,5%. "Khối Nhân dân Lao động" giành thắng lợi áp đảo với 99,19% phiếu bầu.
Sự lựa chọn thân Xô viết của người dân không chỉ đến từ nỗi lo ngoại xâm, mà còn từ tình trạng kinh tế - xã hội tồi tệ dưới thời Smetona. Theo số liệu năm 1940, tỷ lệ tử vong trẻ em rất cao, 76% người dân đi guốc gỗ vì không có tiền mua giày da, và nạn đói nghèo, bệnh tật bủa vây các vùng nông thôn.
Kết quả tất yếu
Ngày 21/7/1940, Quốc hội Nhân dân thông qua tuyên bố thành lập Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Litva và đề nghị sáp nhập vào Liên Xô. Từ ngày 3 đến 6/8/1940, Litva chính thức trở thành một phần của Liên bang Xô viết. Cùng lúc đó, Liên Xô cũng chuyển giao thêm một số vùng lãnh thổ từ Belarus cho Litva (như Druskininkai, Švenčionys...).
Tất nhiên, sự thay đổi này không được tất cả các tầng lớp hoan nghênh, đặc biệt là giới chủ đất và quan chức cũ – những người sau này đã trở thành "cột trụ thứ năm" hỗ trợ phát xít Đức khi chiến tranh nổ ra. Để ngăn chặn điều này, vào tháng 6/1941, Liên Xô đã tiến hành một chiến dịch truy quét và trục xuất các phần tử phản động và tội phạm.