Afghanistan: Chúng ta đã trả giá bằng máu cho điều gì?
Cuộc chiến tại Afghanistan đã cướp đi sinh mạng của hàng ngàn người lính Xô viết ưu tú nhất, những người đã tận tụy phục vụ cho lý tưởng của một Tổ quốc mà sau này bị coi là đã phản bội họ – đó là cách mà các chính trị gia và nhà sử học hiện đại thường dùng để đánh giá về sự kiện cách đây hơn 30 năm. Tuy nhiên, cũng tồn tại những quan điểm khác về việc đưa quân đội Liên Xô vào vùng đất núi non này. Bài viết dưới đây sẽ đề cập đến những nguyên nhân khiến giới lãnh đạo Liên Xô quyết định cử Tập đoàn quân 40 tới chiến đấu chống lại các Mujahideen và phiến quân, cũng như hệ quả của nó đối với Liên Xô, Afghanistan và các bên quốc tế liên quan.
Địa chính trị và sự lựa chọn khó khăn
Xem xét các sự kiện đầu thập niên 80, cần phải nói rằng Afghanistan chỉ thu hút sự quan tâm của Liên Xô từ góc độ an ninh quốc gia.
Thứ nhất: Lãnh thổ quốc gia này nhận được sự chú ý đặc biệt từ đối thủ chiến lược của Liên Xô là Mỹ, và việc nhường lại ảnh hưởng trong khu vực là một hành động thiếu thận trọng.
Thứ hai: Biên giới chung buộc các quan chức Liên Xô phải theo dõi chặt chẽ những biến động bên trong quốc gia láng giềng.
Thứ ba: Cuộc Cách mạng tháng Tư năm 1978 đưa nhà lãnh đạo cộng đồng Nur Muhammad Taraki lên nắm quyền đã buộc Liên Xô phải hỗ trợ sự hình thành của một nhà nước xã hội chủ nghĩa tại quốc gia cực kỳ lạc hậu này.
Tuy nhiên, các nỗ lực cải cách đã vấp phải sự kháng cự của bộ phận bảo thủ trong xã hội. Ngay cả trước khi quân đội Liên Xô tiến vào, một cuộc nội chiến đã bắt đầu. Đến tháng 9/1979, một cuộc đảo chính mới diễn ra – Taraki bị lật đổ, Hafizullah Amin nắm quyền.
Đối với các nhà lãnh đạo Liên Xô, Cách mạng tháng Tư và nội chiến tại Afghanistan là một "bất ngờ không mong muốn", gây ảnh hưởng lớn đến địa chính trị khu vực. Một mặt, sự thắng lợi của đảng thân cộng được coi là thắng lợi về tư tưởng, nhưng mặt khác, Liên Xô hoàn toàn chưa chuẩn bị cho kịch bản này. Để xây dựng chủ nghĩa xã hội tại một quốc gia Hồi giáo mà phần lớn dân số mù chữ và vẫn đang ở giai đoạn phong kiến, đòi hỏi những chi phí khổng lồ cả về tài chính lẫn trí lực. Liên Xô đã đứng trước lựa chọn: hỗ trợ Afghanistan và chịu tổn thất lớn, hoặc mất uy tín quốc tế và để một quốc gia đang cháy trong nội chiến ngay sát biên giới phía Nam. Cuối cùng, Liên Xô đã chọn can thiệp.
Sai lầm chiến lược và sự khốc liệt của chiến tranh
Khi quyết định đưa quân vào, nhiều chính trị gia đã không hiểu hết về sự thiện chiến của quốc gia này. Kế hoạch ban đầu là một chiến dịch "chớp nhoáng", nhưng đó lại là sai lầm lớn nhất của giới lãnh đạo. Ý tưởng phô trương sức mạnh của Quân đội Xô viết trước cộng đồng quốc tế đã thất bại thảm hại. Tuy nhiên, việc đổ lỗi hoàn toàn cho các quan chức Liên Xô cũng không hẳn là khách quan. Một số nhà phân tích cho rằng Liên Xô không còn lựa chọn nào khác; nếu họ từ chối tham gia, Mỹ sẽ nhảy vào hỗ trợ một bên và đặt hệ thống tên lửa chĩa thẳng về phía Liên Xô.
Những quân nhân tinh nhuệ nhất từ các đơn vị đặc nhiệm đã được tung vào cuộc chiến với Mujahideen và phiến quân (Dushman). Quân đội Liên Xô phải đối đầu với một bộ phận lớn dân cư địa phương. Chính quyền thân Xô viết của Babrak Karmal và sau đó là Mohammad Najibullah đã không thực hiện được các cam kết và phải dùng vũ lực để giữ quyền lực. Người dân địa phương, vốn tôn thờ tự do một cách cực đoan, đã coi đó là hành động xâm phạm. Sự tuyên truyền khéo léo của phe đối lập càng làm bùng lên ngọn lửa nội chiến.
Khó khăn của các chiến dịch quân sự nằm ở đặc thù đất nước: người dân ưa chuộng lối đánh du kích và được vũ trang rất tốt. Hơn nữa, người Afghanistan từ nhỏ đã được rèn luyện sử dụng vũ khí lạnh và hỏa khí. Tình hình tồi tệ hơn khi phe nổi dậy nhận được sự hỗ trợ quân sự từ Mỹ, Pakistan, Ai Cập, Iran, Saudi Arabia và thậm chí cả Trung Quốc.
Chiến thuật "Sa lầy" và sự phản kháng của người bản địa
Báo chí phương Tây tích cực lan truyền về "sự chiếm đóng của Liên Xô", tạo điều kiện cho các quốc gia thân Mỹ gửi vũ khí cho quân nổi dậy. Giới lãnh đạo đối lập đã tận dụng sự thiếu hiểu biết và lòng cuồng tín của dân địa phương, vũ trang cho họ chống lại "những kẻ cộng sản vô thần" để đổi lấy lời hứa về thiên đường sau khi chết. Trong khi đó, quân đội chính phủ Afghanistan lại bộc lộ sự yếu kém và thiếu ý chí chiến đấu vì lý tưởng cộng đồng.
Dù quân đội Liên Xô đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm và thể hiện sự dũng cảm phi thường (đặc biệt là lực lượng lính dù), việc chiến đấu với người Afghanistan là điều không hề dễ dàng. Sau khi thất bại trong các trận đánh trực diện, quân nổi dậy chuyển sang chiến thuật phục kích, tấn công bất ngờ ban đêm, gài mìn và bẫy trên các con đường, cây cầu. Đối phương có mạng lưới tình báo rộng khắp và thường nắm rõ các hoạt động của quân Liên Xô.
Liên Xô cũng không lường trước được các đặc thù dân tộc. Luật lệ chiến tranh kiểu châu Âu không được người dân bản địa tuân thủ; sự tôn trọng hay danh dự trong chiến trận đôi khi bị họ coi là điểm yếu và khinh rẻ. Luồng vũ khí từ Pakistan đổ về theo các đoàn lữ hành qua những đường mòn hiểm trở trong núi mà Tập đoàn quân 40 không thể phong tỏa hoàn toàn.
Kết cục và bài học lịch sử
Sau hơn 9 năm chiến đấu ác liệt gây ra tổn thất khổng lồ về người, kinh tế và đạo đức, quân đội Liên Xô vẫn không đạt được kết quả đáng kể nào. Afghanistan trở thành một "lỗ đen" nuốt chửng hàng tỷ rúp và hàng ngàn sinh mạng.
Từ năm 1985, Liên Xô bắt đầu tìm cách đối thoại với các thủ lĩnh phe nổi dậy có tư tưởng ôn hòa. Chiến thuật thay đổi từ càn quét quy mô lớn sang phục kích và trinh sát đặc nhiệm. Quân đội chính phủ Afghanistan bắt đầu tự thực hiện các nhiệm vụ quân sự. Năm 1986, Liên Xô bắt đầu rút dần quân và Đảng Dân chủ Nhân dân Afghanistan (PDPA) công khai từ bỏ độc quyền quyền lực.
Kết quả của cuộc chiến Afghanistan đối với Liên Xô là sự gia tăng bất mãn trong nhân dân. Người dân không hiểu mục đích của cuộc chiến và không còn tin vào các khẩu hiệu tuyên truyền. Những câu chuyện về sự khốc liệt của chiến trường và những giọt nước mắt của những bậc cha mẹ mất con đã tạo ra một làn sóng hoài nghi bao trùm xã hội. Hệ quả của sự dao động tư tưởng này vẫn còn ảnh hưởng đến nước Nga hiện đại.
Đáng buồn thay, cộng đồng quốc tế đã không rút ra bài học từ kinh nghiệm xương máu của Liên Xô. Vài thập kỷ sau, quân đội Mỹ đã tiến vào Afghanistan.