TÔI ĐÀ THẤY STALIN
Trích từ nhật ký
Lần đầu tiên tôi được nhìn thấy con người vĩ đại này ở khoảng cách gần là vào năm 1934, khi cuộc duyệt binh ngày Quốc tế Lao động trên Quảng trường Đỏ kết thúc. Khi đó tôi đang là phi công quân đội.
Vào ngày 2 tháng 5, chúng tôi dàn hàng những chiếc phi cơ bốn động cơ của mình tại Sân bay Trung tâm mang tên Frunze, còn các đơn vị đứng chờ đón những vị khách quý. Đồng chí Stalin, Voroshilov và Gorky đã đi dọc các hàng quân rất lâu. Đi phía trước với dáng điềm tĩnh, đôi chân hơi khuếch ra như một thủy thủ, là đồng chí Stalin. Lúc thì ông giơ tay phải chào thân ái, lúc lại giấu tay vào sau vạt áo choàng và chăm chú nhìn vào gương mặt các chiến sĩ. Tại đây, lần đầu tiên tôi nhìn thấy đôi mắt hơi mỉm cười của ông ở cự ly gần.
Khá nhiều thời gian đã trôi qua kể từ đó. Một lần, sau chuyến bay thử nghiệm, tôi vừa hạ cánh máy bay xuống sân bay, đang ngồi trao đổi với thợ máy về kích thước bộ bù bánh lái đuôi. Bỗng nhiên, chiếc ô tô chở giám đốc nhà máy trờ tới. Giám đốc mời tôi vào văn phòng và thông báo rằng chúng tôi sẽ đi dự một cuộc họp tại Điện Kremlin.
Khi chúng tôi bước vào hội trường, cuộc họp đang ở cao trào. Đồng chí Voroshilov đang phát biểu. Đồng chí Molotov ngồi ở ghế chủ tọa. Đồng chí Stalin đứng bên cửa sổ và đang nhồi thuốc vào chiếc tẩu yêu thích của mình. Ông nhìn chúng tôi đầy chăm chú. Tôi ngồi xuống bàn. Stalin nói: — Nào, hãy để giám đốc kể về chiếc máy bay của mình.
Giám đốc báo cáo về tiến độ công việc tại nhà máy, giới thiệu chi tiết cho những người có mặt về các đặc tính của chiếc máy bay vừa mới xuất xưởng. — Ai đã bay chiếc máy bay này của anh? — Đồng chí Stalin hỏi. — Thưa đồng chí Stalin, là Moiseev và Baydukov. Họ đang có mặt ở đây ạ — Giám đốc trả lời. — Nào, Baydukov, hãy kể cho chúng tôi về chiếc máy bay. Anh thích nó ở điểm nào? Nó có gì chưa tốt? — Ông nhìn tôi khi tôi tiến lại gần mô hình chiếc máy bay của chúng tôi.
Stalin bước lại gần hơn. Ông nhìn lúc thì vào tôi, lúc lại vào mô hình, như thể đang quyết định: Liệu tôi có thực sự là một người thạo việc không? Có thể tin tưởng giao cho tôi vai trò phi công thử nghiệm không?
Tôi cố gắng kể về chiếc máy bay dưới góc nhìn của một phi công. Đồng chí Stalin đặt những câu hỏi chuyên môn sâu sắc về chế tạo máy bay khiến tôi đôi khi phải suy nghĩ rất kỹ, để không đưa ra câu trả lời hấp tấp làm "sai lệch thông tin" đối với con người giản dị nhưng vĩ đại này, vị lãnh tụ của nhân dân.
Và tại đây, tôi nhận thấy Stalin là một người rất thích lắng nghe, thích tham khảo ý kiến của những người trực tiếp làm việc với máy móc — dù là máy bay, máy gặt đập hay máy khoan đá.
Điều thứ hai làm tôi kinh ngạc là đồng chí Stalin nắm rõ từng chi tiết của vấn đề mà ông quan tâm. Từ đâu mà một người bận rộn với các việc trọng đại của quốc gia lại biết rõ những tinh túy của ngành chế tạo động cơ hàng không và nghiệp vụ bay đến thế? Sự sáng suốt đó đến từ một nền tảng văn hóa đa dạng và một trí tuệ thiên tài, bao quát.
Và cuối cùng, điều thứ ba tôi nhận thấy trong cuộc gặp này là sự quan tâm của ông đối với con người. Nghề bay của chúng tôi là một nghề phức tạp và đôi khi nguy hiểm. Trong cuộc họp, Stalin đã gặng hỏi các nhà thiết kế và phi công: "Chiếc máy bay này thế nào, có nguy hiểm khi hạ cánh khẩn cấp không? Có thể nhảy dù ra ngoài tự do không? Phi hành đoàn làm việc có thuận tiện không?". Và nếu nhận được câu trả lời không thỏa đáng, ông bắt đầu giải thích một cách bình tĩnh nhưng đầy uy lực rằng: Một chiếc máy bay nguy hiểm cho tính mạng không phải là máy bay Xô viết, phải loại bỏ hoặc sửa chữa lại sao cho con người — vốn quý giá nhất trong cuộc sống — được bao quanh bởi sự tiện nghi tối đa. Trong hàng không không có chi tiết nhỏ. Chính vì những chi tiết nhỏ mà con người thường tử nạn. Chúng ta không thể để điều đó xảy ra.
Sự chú ý đến con người, lòng nhân ái bao la, vô bờ bến — đó là điều thứ ba tôi nhận thấy ở đồng chí Stalin tại cuộc họp công việc đó.
Mặt trời ló rạng sau những ngọn núi. Khu nghỉ dưỡng Sochi bắt đầu nhịp sống với các bồn tắm khoáng Matsesta, tắm biển, đi dạo và các trận tennis.
Căn biệt thự (dacha) của chúng tôi, như thường lệ, thức dậy cùng bình minh. Con gái Emmocka của tôi mới 7 giờ sáng đã hét vào tai tôi. Ngày mới hứa hẹn sẽ trong xanh và vui vẻ. Lúc 9 giờ sáng, giọng nam trầm của Chkalov vang lên. Chkalov đang hẹn một người cùng nghỉ về một ván bi-da sắp tới. Belyakov đang học tiếng Pháp. Tôi cùng con gái chạy ra sân tennis.
Đến 10 giờ, mọi người đang ngồi ăn sáng. Đột nhiên chuông điện thoại reo. Chkalov được gọi nghe máy. Anh bước ra hành lang và vài phút sau gọi tôi. Tôi thấy gương mặt Valery (Chkalov) đầy vẻ xúc động. Điều đó thật khác thường đối với anh. — Nghe này Egor, đồng chí Stalin mời chúng ta cùng vợ con đến nhà ông ấy vào lúc 16 giờ hôm nay — Valery nói bằng giọng trầm và run rẩy. — Sáng ra anh đã bắt đầu mơ mộng gì thế? — Tôi định quay bước đi.
Nhưng ánh mắt của người bạn và những ngón tay hơi run của anh khi với lấy hộp thuốc lá khiến tôi tin rằng có lẽ anh không đùa. Mà ai lại đi đùa bằng những chuyện như thế?
Một sự xúc động chiếm lấy tôi. Trái tim đập những nhịp rộn ràng, vui sướng. — Đúng, đúng thế Egor! Đúng 16 giờ tại chỗ đồng chí Stalin — Chkalov nói.
Chúng tôi hạnh phúc chạy đi chia sẻ tin quan trọng này với vợ mình. Không thể diễn tả hết sự vui sướng và kinh ngạc của họ. Chỉ trong vòng năm phút, bữa sáng đã kết thúc.
Mỗi người trải qua cảm xúc về cuộc gặp sắp tới theo cách riêng. Nhưng chúng tôi đều thống nhất một điểm: nhanh chóng hoàn thành việc cá nhân! Thế là người thì đi cạo râu, người bắt đầu ủi váy áo, người chạy ù ra biển tắm. Chúng tôi cứ thỉnh thoảng lại nhìn đồng hồ, và mỗi người đều thầm rủa cái bộ máy này sao mà kim trôi chậm thế... Ai cũng muốn sớm được thấy lại con người mến khách ấy, người bạn gần gũi trong công việc của chúng tôi. Nhưng dù có vội vàng thế nào, mặt trời vẫn quyết định thời gian. Cuối cùng kim đồng hồ cũng nhích đến 15 giờ 30 phút.
Đến giờ xuất phát, mà Chkalov vẫn không sao cài được chiếc cổ áo. Anh vội vã, mọi người xung quanh thì giục giã... Cuối cùng tôi đề nghị anh mặc chiếc áo sơ mi lụa kiểu Nga giống tôi. Valery nghe theo. Mười phút sau, chúng tôi đã lao xe đi theo sau xe của Mikhail Ivanovich Kalinin để đến nhà đồng chí Stalin.
Chúng tôi được đưa tới một căn biệt thự màu xanh thẫm, xung quanh trồng nhiều cây ăn quả. Đồng chí Stalin và Zhdanov đang đợi chúng tôi ở ngoài cửa chính. Stalin niềm nở chào hỏi, chăm chú nhìn từng người. Có vẻ như ông đang kiểm tra xem chúng tôi có khỏe khoái hơn sau kỳ nghỉ không.
Sự giản dị tuyệt vời và đức khiêm tốn chân thành của đồng chí Stalin ngay lập tức thu hút mọi người và tạo nên một cảm giác yêu mến lạ kỳ. Đồng chí Stalin làm quen với vợ tôi và vợ của Belyakov. Ông hỏi thăm xem họ nghỉ ngơi thế nào. Sau đó ông dẫn mọi người vào biệt thự, trên đường đi ông kể về từng bụi cây và cái cây vốn rất nhiều ở đây.
Có thể thấy Stalin rất yêu cây ăn quả. Tại một bụi chanh, ông ân cần chỉnh lại chiếc cọc tre đang đỡ những cành trĩu quả. Ông hái lá bạch đàn, vò nát trong lòng bàn tay và đưa cho chúng tôi ngửi. Hóa ra muỗi sốt rét rất sợ mùi hắc của bạch đàn. Tôi cảm thấy rất ngại vì mình không biết công dụng của loài cây tuyệt vời này. Iosif Vissarionovich (Stalin) kể cho tôi nghe về cách người Mỹ diệt muỗi khi xây dựng Kênh đào Panama và khi khai khẩn vùng đầm lầy ở Úc.
Cứ thế chúng tôi đi hết cả khu vườn mà không hay biết. Sau đó, ông quay sang hỏi khách: "Đã đến giờ ăn chưa nhỉ?" rồi dẫn chúng tôi vào trong và mời tham quan các phòng. Mọi thứ ở đây đều cực kỳ giản dị và sạch sẽ. Trên đường vào phòng ăn, Stalin vừa mở rèm và cửa sổ vừa hỏi xem bàn ăn đã sẵn sàng chưa.
Zhdanov bỗng ho rất dữ. Tiếng ho của ông rất giống tiếng ho của Chkalov. Tôi nói điều đó và nhận xét: — Cảm lạnh là căn bệnh nghề nghiệp của những người làm ngành hàng không ạ.
Iosif Vissarionovich bắt đầu nói đầy bức xúc về việc các nhà thiết kế và nhà máy còn làm quá ít để hoàn thiện hệ thống sưởi điện, và một phần lỗi thuộc về các phi công vì họ không chú ý đến sức khỏe của mình cũng như không yêu cầu ngành công nghiệp cải thiện điều kiện làm việc. Stalin nhận thấy rất tinh tế những thiếu sót của ngành hàng không, đồng thời bày tỏ sự không hài lòng rõ rệt khi thấy vẫn còn những phi công không sử dụng dù khi gặp sự cố. "Thà xây dựng hàng nghìn chiếc máy bay mới còn hơn là làm mất đi một phi công! Con người là thứ quý giá nhất trong mắt Stalin".
Sau đó câu chuyện chuyển sang khí tượng học. Đồng chí Zhdanov trước đây từng là một người rất am hiểu lĩnh vực này. Ông kể rằng trong chuyến bay của chúng tôi, ông đã theo dõi sát sao sự thay đổi của tình hình thời tiết. Tôi nhận thấy Zhdanov hiểu rất rõ các quy luật khí tượng, biết rõ tên của các xoáy nghịch cố định ở châu Âu và phương Bắc.
Trò chuyện sôi nổi như thế, cả nhóm chúng tôi đi tới hiên nhà, nơi có đặt sẵn bộ đồ chơi bowling . Iosif Vissarionovich đề nghị chơi một ván. Chính ông là người đầu tiên cầm quả cầu, khéo léo tung nó dọc theo ván gỗ và đánh đổ quân "vua" cùng mấy quân "lính". Sau ông đến lượt Belyakov chơi. Khi đã chơi thỏa thích, Stalin hỏi ý kiến khách xem đã đến lúc dùng bữa chưa. Mọi người đều đồng ý. Ông dẫn chúng tôi vào bàn ăn. Trong bữa ăn, mọi người đều giữ vẻ tự nhiên và vui vẻ vì chủ nhà quá đỗi thân thiện. Tôi luôn cảm thấy tinh thần cực kỳ nhẹ nhõm, như đang trong một ngày lễ lớn vui tươi.
Chén rượu đầu tiên đồng chí Stalin dành để chúc mừng các vị khách, sau đó là chúc mừng người đã dẫn dắt nước Nga tới con đường tươi sáng — đồng chí Lenin. Sau chủ nhà, Zhdanov là người tiếp tục đề nghị các tuần rượu.
Sau bữa trưa, bộ ba chúng tôi trình bày với đồng chí Stalin về kế hoạch bay qua Bắc Cực. Iosif Vissarionovich lập luận rằng chúng tôi vẫn chưa nghiên cứu đủ mọi tài liệu và cần phải chuẩn bị kỹ càng hơn nữa cho việc này, cần nghiên cứu kỹ các điều kiện khí tượng. Cần thêm các trạm khí tượng. Với việc này không thể mạo hiểm, phải làm mọi thứ chắc chắn, không được dựa vào sự "may rủi".
Stalin yêu hàng không. Ông nói đầy hào hứng về các chuyến bay của Kokkinaki, Alekseev, Yumashev và các phi công khác. Một cách tự nhiên, câu chuyện chuyển về quá khứ. Iosif Vissarionovich kể cho chúng tôi nghe lúc ông bị lưu đày, ông đã suýt chết ở sông Yenisei khi rơi xuống hố băng và ngoi lên trong tình trạng đóng băng trước mắt những người phụ nữ đang tập trung bên lỗ băng lấy nước. Vì sợ hãi, họ đã vứt cả đòn gánh, xô chậu mà chạy về làng. Phải mất rất lâu ông mới thuyết phục được họ cho vào nhà để sưởi ấm. Chỉ có một cơ thể cực kỳ tráng kiện mới cứu ông khỏi cái chết lúc đó.
Rồi ông kể lại chuyện khi trở về từ nơi lưu đày, một phu xe đã chở ông với giá "một thước rượu vodka". Phu xe cam đoan sẽ chở tận tâm với điều kiện mỗi điểm dừng phải nhận được thêm một "thước rượu" đó. Cái "thước" ấy được xếp bằng các ly rượu nhỏ đặt sát nhau trên các bàn ở trạm dừng chân ven đường. Gã phu xe rất hài lòng với việc thực hiện hợp đồng đúng thời hạn, sau mỗi trạm gã lại càng vui vẻ hơn. Cuối cùng khi chia tay, gã cứ nói với Stalin: — Anh là một gã nông dân tốt đấy. Anh từ đâu tới mà hay thế chàng trai?
Trong lúc Iosif Vissarionovich kể chuyện, tôi ngồi cạnh và thấy đôi mắt ông lấp lánh, chúng rực lên tiếng cười chân thành. Ông có biệt tài kể chuyện khiến người nghe phải cười nghiêng ngả cùng ông.
Chúng tôi chuyển sang căn phòng rộng bên cạnh. Stalin cho xem ảnh các con của mình. Ông nói về con gái Svetlana với sự dịu dàng lớn lao. Cô bé vừa mới đi Moscow để bắt đầu năm học. — Con bé rất kỷ luật — khi việc học bắt đầu, có nghĩa là phải học! Iosif Vissarionovich cẩn thận đặt tấm ảnh lại chỗ cũ.
Chúng tôi bắt đầu xin ông tặng những tấm ảnh chụp chung với chúng tôi để làm kỷ niệm. Biết làm gì với những vị khách nài nỉ như thế đây? Ông lấy ba tấm ảnh và để riêng ra để gói vào túi nhỏ.
Stalin bảo những người trẻ nhảy múa. Chính ông đi chọn đĩa, lên dây cót máy hát, bật một bản nhạc nhảy. Khi các vũ công đã diễn hết danh mục của mình, Stalin — người vẫn chưa rời máy hát — chọn một đĩa nhạc dân ca vùng Volga. Sau khi bật lên, chính ông cũng hát theo, và chúng tôi đồng thanh hát vang bài dân ca Nga ngân nga. Có vẻ như Stalin đã học hát ở Siberia và ông hòa giọng rất nhịp nhàng với người lĩnh xướng Zhdanov.
Chúng tôi sẽ còn hát cùng nhau mãi nếu không đến giờ Mikhail Ivanovich Kalinin phải chuẩn bị khởi hành. Ông rời Sochi. Sau khi tiễn Kalinin, Chkalov nằm xuống ghế dài nghỉ ngơi và ngủ thiếp đi. Iosif Vissarionovich lấy chăn, đắp cẩn thận cho Valery rồi mở toang cửa hiên, lại tiếp tục làm chúng tôi vui vẻ bằng những bài hát múa Nga và Gruzia. Đến khoảng 11 giờ đêm, Zhdanov gọi mọi người đi chơi bi-da.
Trò chơi kéo dài. Khi tôi nhìn đồng hồ thì đã gần 1 giờ 30 sáng. Thật không muốn rời xa con người đặc biệt này, một người đầy lôi cuốn và chinh phục người khác bằng sự giản dị thông thái của mình. Nhưng suy cho cùng, ông là người cần được nghỉ ngơi hơn bất kỳ ai.
Sau khi tạm biệt đồng chí Stalin và Zhdanov, chúng tôi ra về biệt thự của mình, mang theo trong tim suốt cuộc đời hình ảnh tuyệt vời về một người chủ nhà giản dị, mến khách, một vị lãnh tụ thiên tài.
G. Baydukov